Eftir lok síðari heimsstyrjaldar tóku þjóðir Evrópu hægt og rólega að rétta úr kútnum, staðráðnar í að hildarleikurinn sem lauk með uppgjöf Þjóðverja 1945 skyldi ekki endurtaka sig. Til þess að tryggja það ríkti skilningur, bæði meðal stjórnmálamanna og almennings, á þörfinni fyrir að byggja upp öflugan viðbúnað og varnir gegn kjarnorkuvánni. Þessi hernaðaruppbygging stóð allt fram til loka kalda stríðsins, árið 1990. Eftir lok kalda stríðsins drógu margar þjóðir úr fjárveitingum til hermála. Í Danmörku hófst mikið niðurskurðartímabil sem stóð allt til ársins 2018.

Krímskaginn og tveggja prósenta markmiðið

Innrás Rússa og hernám þeirra á Krímskaga í febrúar árið 2014 kom eins og köld vatnsgusa í andlit evrópskra þjóðarleiðtoga. Margir óttuðust að Rússar myndu ekki láta þar við sitja, eins og síðar kom á daginn. Í september 2014, 7 mánuðum eftir hernám Rússa á Krím, hittust leiðtogar Nató-ríkjanna í bænum Newport í Wales. Á þessum fundi hélt Anders Fogh Rasmussen, sem þá var að láta af störfum sem framkvæmdastjóri Nató, mikla brýningarræðu. Hann sagði framlög aðildarríkjanna alltof lág og ef ekki yrði brugðist við stefndi í óefni. Á þessum fundi náðu leiðtogarnir samkomulagi um að stefna að auknum fjárveitingum og miða við 2 prósent af vergri þjóðarframleiðslu. Orðalagið „stefna að“ var ekki skuldbinding. Helle Thorning-Schmidt var forsætisráðherra Dana á þessum tíma og skrifaði undir viljayfirlýsinguna í Newport. Danski niðurskurðarhnífurinn hafði þó ekki verið lagður á hilluna og framlögin til hersins árið 2015 námu 1,2 prósentum af vergri þjóðarframleiðslu, víðs fjarri áðurnefndum 2 prósentum. Eins og Anders Fogh Rasmussen og fleiri höfðu varað við reyndist áralangur niðurskurður hefna sín og hægt hefur gengið „að snúa skipinu“ eins og stundum er komist að orði.

Í ársbyrjun 2018 gerði ríkisstjórn Lars Løkke Rasmussen ásamt þremur stjórnarandstöðuflokkum sex ára samkomulag um framlög til varnarmála sem nú skyldu aukin í 1,3 prósent af vergri þjóðarframleiðslu. Eftir mikinn þrýsting frá Bandaríkjamönnum var ákveðið að auka framlögin í 1,5 prósent. Enn var langt í 2. prósenta markmiðið.

Vöknuðu við vondan draum

Þann 24. febrúar árið 2022 réðust Rússar inn í Úkraínu og þar með hófst stríð, sem enn sér ekki fyrir endann á. Hafi Rússar talið að Úkraína væri auðveld bráð, ef svo mætti segja, kom annað á daginn. Stjórnvöld í Úkraínu leituðu strax til Nató-ríkjanna eftir aðstoð, enda við ofurefli að etja án utanaðkomandi aðstoðar. Geysimikið fé hefur runnið til Úkraínu, svo mikið að stjórnvöldum í sumum Nató-ríkjanna hefur þótt nóg um. En óhætt er að segja að stjórnvöld í Nató-ríkjunum hafi vaknað við vondan draum við innrásina því afleiðingar langvarandi niðurskurðar til varnar- og öryggismála komu fljótt í ljós. Vopnabúr víða hálftóm og tækjakostur að stórum hluta gamall og jafnvel ónothæfur. Mörgum varð hugsað til orða Anders Fogh Rasmussen á Nató-fundinum í Wales árið 2014. Nató-þjóðirnar gáfu flestar verulega í með fjárveitingar til herja sinna og í því sambandi má nefna að á þessu ári nema fjárveitingar til danska hersins 3,5 prósentum af vergri þjóðarframleiðslu og ætlunin er að sú upphæð hækki á næstu árum.

Skortur á mannskap

Snemma árs 2023 birti Hans Peter Michaelsen hernaðarsérfræðingur grein í vefritinu OLFI (tímarit um varnar- og öryggismál). Í greininni, sem er yfirgripsmikil og ítarleg, fjallaði Hans Peter um þann mikla vanda sem danski herinn stæði frammi fyrir og nefndi í því sambandi tíu mikilvæg atriði til úrbóta. Brýnasta úrlausnarefnið og jafnframt hið erfiðasta var mönnunarvandinn, skortur á mannskap. Hans Peter nefndi margar ástæður sem skýri þennan vanda. Vinnuálagið í hernum sé mikið og valdi því að yngra fólk gefist upp og hætti. Launin séu allt of lág, og ýmiss konar aukavinna ekki launuð. Ein ástæða þess að fólk sem um eða innan við tvítugt ráði sig í herþjónustu stoppi stutt við, er að hermennskan seinki hugsanlegu framhaldsnámi. Hernaðarsérfræðingurinn nefndi hugsanlega leið til að halda í unga hermenn sem fælist í því að einstaklingur sem gegnt hefur hermennsku í tiltekinn árafjölda, fjögur til sex ár kannski, fái laun til að stunda framhaldsnám. Einnig mætti hugsa sér að hermennskan gefi tiltekinn einingafjölda sem komi viðkomandi til góða þegar, og ef, til framhaldsnáms kæmi.

Urðu að aflýsa leiðangri

Þann 22. ágúst síðastliðinn greindi danska útvarpið, DR, frá því að danski flotinn hefði neyðst til að hætta við leiðangur til Grænlands vegna þess að ekki tókst að manna rannsókna- og eftirlitsskipið Hvidbjørnen. Enn fremur þurfti að breyta vinnuskipulagi hjá að minnsta kosti tveimur öðrum áhöfnum svo hægt væri að manna skip flotans. Þetta eru ekki fyrstu vandræðin af þessu tagi hjá flotanum, fyrr á þessu ári greindi danska útvarpið frá því að skip flotans á norðurslóðum væru alvarlega undirmönnuð, fjórða hvert skipsrúm væri ómannað. Þetta eykur vinnuálagið á áhöfnina og verður til þess að margir kjósa að segja upp og leita annað. Kenneth Øhlenschlæger Buhl, hernaðarsérfræðingur og fyrrverandi yfirmaður í flotanum, sagði í viðtali að manneklan hefði mjög alvarlegar afleiðingar. Fyrir áhafnirnar, líkamlega og andlega, og fyrir flotann væri það alvarlegt ef vanur mannskapur kysi að hætta og fara í land. „Það krefst reynslu og þekkingar að sigla á norðurslóðum og slíkt verður ekki hrist fram úr erminni.“

Forsvarsmenn hersins og danski varnarmálaráðherrann hafa í viðtölum sagt að þrátt fyrir ýmiss konar erfiðleika geti herinn sinnt skyldum sínum og leyst af hendi þau verkefni sem honum eru ætluð, þar með talin stóraukin viðvera á og við Grænland.

Neikvæðar fréttir hafa áhrif

Lengi hafa, af og til, borist fréttir af erfiðleikum danska hersins, ekki síst skorti á hermönnum og lélegum aðbúnaði þeirra, þar með töldum lágum launum. Húsakostur hersins líður fyrir margra ára og jafnvel áratuga viðhaldsleysi og tæki og tól mörg hver gömul og úrelt. Jon Rahbek-Clemmensen, lektor við danska herskólann, segir að þessar fréttir hafi áhrif, skapi neikvæða mynd af hernum og geri hermennskuna ekki aðlaðandi og áhugaverða fyrir ungt fólk. Þótt á allra síðustu árum hafi margt breyst til batnaðar, þar á meðal launin, taki langan tíma að vinda ofan af vandanum.

Tromp á hendi Trumps

Þessa dagana berast færri fréttir af ummælum og yfirlýsingum Trumps um Grænland. Fyrir skömmu lýsti forsetinn því yfir að áður en hann færi úr Hvíta húsinu í janúar 2029 yrði Grænland komið undir bandarísk yfirráð, „operational control“ eins og hann komst að orði. Ýmsir danskir fréttaskýrendur hafa í viðtölum og greinum sagt að hugmyndir Bandaríkjaforseta um yfirráð yfir Grænland séu síður en svo úr sögunni, þrátt fyrir að umræðan sé ekki jafn áberandi og hún var á tímabili. Fréttaskýrendurnir hafa líka bent á að fréttir af manneklu í danska hernum, einkum flotanum, geti ýtt undir hugmyndir um að Danir ráði ekki við verkefnið, séu ekki færir um að verja eigið land. Slíkar hugmyndir eru vatn á myllu Trumps.