Rasmus Gjedssø Bertelsen er danskur prófessor í norðurslóðafræðum við Norðurslóðaháskólann í Tromsö í Noregi. Þar rannsakar hann og fylgist grannt með þróun mála á norðurslóðum undanfarið, ekki síst öryggis- og varnarmálum. Rasmus ólst að hluta upp á Íslandi. Hann segist furða sig á umræðunni á Íslandi um öryggis- og varnarmál, í fræðasamfélaginu og stjórnsýslu, ekki síst um vilja Bandaríkjanna til að verja Ísland. Það sé þó dæmigert fyrir umræðuna á Norðurlöndum og í Evrópu.
„Við erum með, að því er mér finnst, einhverja skrítna hugmynd um að Bandaríkin hafi verið að verja Evrópu vegna okkar og til þess að vera góð við okkur. Við höfum ekki skilið að Bandaríkin eru bara í Evrópu vegna eigin hagsmuna. Bretland og Bandaríkin spurðu Ísland ekki um leyfi til að hersetja Ísland í seinni heimsstyrjöldinni. Og fyrir mér er alveg klárt að Bandaríkin munu aldrei nokkurn tíma leyfa öðru stórveldi að vera með aðsetur á Íslandi. Svo spurningin er ekki hvort Bandaríkin muni verja Ísland hernaðarlega eða ekki. Ísland hefur einfaldlega ekkert að segja um þetta mál,“ segir Rasmus.
Bretar komu vissulega óvænt hingað til lands í seinni heimsstyrjöldinni en Bandaríkjaher kom 1941 samkvæmt samkomulagi við íslensk stjórnvöld. Sýn Rasmussar er ekki endilega sú sýn á málin sem Íslendingar eru vanir í umræðunni. Opinberlega er ávallt rætt um að varnarsamningurinn frá 1951 sé skotheldur, enginn vafi leiki á því að varnir Íslands séu þar með tryggðar og við það bætist aðild að NATO.
Bandaríkin fóru þegar hernaðarlegt mikilvægi Íslands minnkaði
Ísland er í miðju GIUK-hliðinu, hafsvæðinu á milli Grænlands, Íslands og Bretlandseyja. Rússneskir kafbátar og herskip Norðurflotans þurfa að sigla í gegnum þetta hlið til að komast út á Atlantshafið – og hugsanlega ógna þaðan meginlandi Bandaríkjanna eða Evrópu. Rasmus vísar til þessarar stöðu sem ástæðu þess að Bandaríkin hugi að vörnum Íslands og til marks um það er raunar mikil uppbygging hernaðarmannvirkja í Keflavík. Um leið má rifja upp að þegar bandarísk yfirvöld töldu hernaðarlega hagsmuni Bandaríkjanna ekki lengur kalla á fasta hernaðarviðveru í Keflavík pakkaði herliðið saman og fór með manni og mús. Þegar heræfingin Norður-Víkingur fór fram fyrir nokkrum vikum tóku engin bandarísk herskip þátt í henni – jafnvel þótt æfingin, sem er haldin annað hvert ár, hafi upphaflega verið að undirlagi Bandaríkjanna.
„Fyrir mig þá er bara engin umræða um hvort Bandaríkin muni verja Ísland eða Grænland hernaðarlega,“ segir Rasmus og heldur áfram. „Hvorki Ísland né Grænland hefur nokkuð að segja um það en ef við lítum til baka, til haustsins 2008, þegar Ísland var að biðja Bandaríkin um gjaldeyrisstuðning, og ég veit ekki einu sinni hvort Bandaríkin svöruðu þeirri beiðni. Það er dæmi um að þegar ógn steðjar að Íslandi sem kemur hagsmunum Bandaríkjanna ekki við, þá er spurning hvort Bandaríkin geri eitthvað. En varnarsamningurinn og hernaðarleg vörn Íslands, ég skil ekki umræðuna um þetta.“
Telur að Evrópusambandsaðild hefði víða verið tekið vel
Beiðni Íslands var raunar tekin til athugunar. Í fundargerð bandaríska seðlabankans frá október 2008 kemur fram að starfsfólk hans hafi mælt gegn gjaldmiðlaskiptasamningi við Ísland. Þar vó meðal annars þungt að upphæðin sem óskað var eftir stoðaði lítið gagnvart gríðarstóru bankakerfi sem hefði misst traust.
Rasmus telur jafnframt að hefðbundin öryggis- og utanríkismálaöfl í Washington hefðu tekið aðild Íslands að Evrópusambandinu fagnandi.
„Ég er alveg viss um að venjulega bandaríska öryggis- og varnarmálakerfið hefði verið mjög jákvætt fyrir því að Ísland gengi í Evrópusambandið. Allt sem Evrópa er að gera núna, það er jákvætt fyrir venjulega bandaríska öryggis- og utanríkismálakerfið. Trump og sumt fólk í kringum hann er mjög öðruvísi og óhefðbundið,“ segir Rasmus Gjedssø Bertelsen.
Því sé erfitt að segja hver viðbrögðin þar hefðu verið.
