Íris E. Gísladóttir, formaður Þróunarsjóðs námsgagna, segir nýlega skýrslu um stöðu námsgagna hafa hreyft við einhverju í ráðuneytinu en sjóðurinn gagnrýni þó að þau hafi valið eitt fag og án nokkurrar faglegrar greiningar. Stjórn sjóðsins skrifaði opið bréf til ráðherra þar sem þau hvöttu ráðuneytið til að skoða stöðu námsgagna í heild.
„Leggjast þarf í endurskoðun á þeim kerfislægu þáttum sem hafa leitt til núverandi stöðu: hvernig fjármögnun til námsgagna hefur þróast á raunvirði, hvernig verkaskipting ríkis og sveitarfélaga hefur skapað hvata sem vinna gegn fjárfestingu í námsefni, og hvernig lagalegur rammi hefur ekki haldið í við þarfir skólakerfisins. Slík greining er forsenda þess að niðurstöður úr einstaklingsbundnum könnunum, eins og þeirri sem nú er lögð fyrir stærðfræðikennara, leiði til bóta á því ófremdarástandi sem ríkt hefur í þessum málaflokki til fjölda ára,“ segir í bréfinu.
Stjórn sjóðsins bendir jafnframt á að aðgerðir vegna stærðfræðinámsefnis muni ekki leiðrétta þá slæmu stöðu sem námsgögn eru í.
Mennta- og barnamálaráðuneytið sendi erindi í vikunni til allra skólastjórnenda grunnskóla og skólameistara framhaldsskóla og voru þeir beðnir um að áframsenda könnunina til sinna stærðfræðikennara. Í tilkynningu frá ráðuneytinu kom fram að könnunin væri liður í því að bæta yfirsýn yfir stöðu menntakerfisins og bregðast við ábendingum úr skólasamfélaginu um stöðu námsgagna í stærðfræði.
„Markmiðið er að fá fram mat kennara á stöðu stærðfræðinámsefnis, hvað hafi reynst vel og hvers konar stuðning þeir telji mikilvægastan við kennslu. Niðurstöðurnar verða nýttar við áframhaldandi vinnu ráðuneytisins við eflingu námsgagnaútgáfu, útgáfu og innleiðingu kennsluleiðbeininga og aukna samfellu í stærðfræðinámi,“ sagði í tilkynningunni sem birt var fyrr í vikunni.
Íris segir nýútgefna skýrslu sjóðsins sýna vel að staða námsgagna sé almennt slæm og búin að vera slæm.
„Þetta er svona uppsafnaður skortur sem er búinn að vera í gangi sko í 20 ár. Eins og við lítum á þessa viðleitni sem bara mjög gott framtak, þá skiljum við ekki endilega af hverju stærðfræði fram yfir annað fag.“
Hún segir sjóðinn, sem dæmi, í samstarfi við ráðuneytið um forgangsatriði hvað varðar námsgögn sem Þróunarsjóður námsgagna er að styrkja og að stærðfræði sé ekki í forgangi þar. Því komi þessi niðurstaða á óvart.
„Við vitum að það er ekki einhver formleg þarfagreining þarna sem stendur út af því að við höfum verið að óska eftir upplýsingum um stöðu námsgagna og óska eftir því að ráðuneytið fari í þarfagreiningu og kortleggi hvaða námsgögn eru til og hvað er ekki, út af því að það er enginn einn staður þar sem það er alveg ljóst.“
„Þannig að okkur finnst svona slá svolítið skökku við að það sé verið að velja þarna eina námsgrein fram yfir aðra, náttúrulega grunnnámsgrein, og frábært að það sé verið að gera eitthvað í málinu. En þetta er ekki að fara að breyta undirliggjandi vanda námsgagnagerðar á Íslandi sem er búinn að vera í ógöngum svo áratugum skiptir.“
Þetta sé plástur og leysi ekki vandann sem áralangur námsgagnaskortur hefur valdið. Hún segir bráða þörf á þarfagreiningu á öllu námskerfinu en svo þurfi einnig að breyta fyrirkomulagi útgáfunnar.
„Við erum að reka eina af fimm ríkisreknu námsgagnaútgáfum sem til fyrirfinnast í heiminum og þar erum við meðal annars í hópi með bara Norður-Kóreu og Svartfjallalandi og svona löndum sem maður kannski ekkert endilega vill vera á lista með.“
Útgáfa á frjálsum markaði
Hún segir sjóðinn hafa bent á þetta og að alþjóðleg samtök bókaútgefenda hafi, til dæmis, sett Ísland á svartan lista yfir ógn við tjáningarfrelsi. Ráðherra hafi bein áhrif á útgáfu og þó að það hafi ekki verið áhyggjuefni hingað til hafi þróun alþjóðlega verið á þann veg að sjóðurinn hafi auknar áhyggjur af því.
„Þannig að það væri bara mjög auðveldlega bara hægt með einu pennastriki löglega að taka út bara ákveðna gerð af námsefni eða, þarna, námsefni sem þú styrkir til dæmis, styður við, þú veist, hinsegin fræðslu, alls konar svona hluti, af því þetta heyrir bara beint undir ráðherra.“
Hún segir að þó svo að þau sem starfi hjá ríkisútgáfunni séu að gera sitt besta séu þau með of lítið fjármagn á milli handanna. Á Íslandi sé verið að verja um fjórðungi af því fjármagni sem er varið í því landi á Norðurlöndum þar sem minnstu fjármagni er varið.
Íris segir að annars staðar sé slík útgáfa á frjálsum markaði. Fólk hafi áhyggjur af því að við séum of lítil, en hún segir að í öðrum smáum þjóðum sé þetta gert í gegnum þýðingarstyrki. Þannig sé tungumálinu viðhaldið á sama tíma.
„Fyrir utan það að við erum með fáum löndum þar sem kennarar hafa í rauninni ekkert val. Út á pappír mega þau velja hvaða námsefni sem er en þau fá ekkert fjármagn til þess. Það eru 1.300 krónur á ári sem skóli fær per nemanda. Það eru öll námsfög, í öllum greinum, samtals. Þetta er ekkert raunverulegt val um hvað þú vilt kenna.“
Þörf á fjölbreytttu efni fyrir ólíka hópa
Íris segir kennara oft vinna með fjölbreytta hópa og það þurfi fjölbreytt námsefni. Annars staðar gangi kennarar að fjölbreyttu vali á námsgögnum til að mæta ólíkum hópum í kennslustofunni.
„Mér finnst bara ofboðslega sorglegt að horfa upp á það að við séum ein af þeim fáu þjóðum sem treysta ekki kennurum okkar, sem eru faglærðir, fagmenntaðir sérfræðingar, til þess að geta kennt börnunum og valið þau tól sem þeir eru að kenna börnunum með.“
Hún segir kennara úrræðagóða og að margir þeirra búi til sitt eigið efni á hverju ári. Rannsókn sem kom út fyrir tveimur árum hafi til dæmis sýnt að 70 prósent kennara nýta heimatilbúið námsefni sem er útbúið í skólunum, oft eða mjög oft. Tuttugu prósent í viðbót gera það að einhverju leyti og aðeins tíu prósent segjast ekki gera það.
„Þannig að það er mjög mikið námsefni í umferð sem er bara útbúið í skólunum og þar sem að. Gallinn þar er líka að þetta náttúrulega setur rosalegt álag á kennarastéttina, þetta setur rosalegt álag, óþarfa álag, á starfstíma kennara.“
Alþjóðlegar kannanir sýni að kennarar á Íslandi sinni miklu fleiri verkum, bæði stjórnsýslulega og í námsgagnagerð, heldur en í öðrum löndum. Það séu þannig færri stundir sem þeir hafi í að aðlaga kennsluna að hópnum.
„Það sem við erum líka að gera þar er að við erum að margborga, þú veist, það er verið að búa til í hverjum skóla, verið að finna upp hjólið í hverjum skóla og það nýtist sjaldnar í öðrum skólum. Þannig að við erum að búa til á hverjum stað í staðinn fyrir að það sé bara miðlægur grunnur þar sem allir geta sótt fjölbreytt efni í.“
Sammála um framhaldið
Fram kom í skýrslu þróunarsjóðsins fyrr í mánuðinum að starfshópur á vegum mennta- og barnamálaráðuneytisins um námsgögn hafi skilað skýrslu í ágúst 2024 með tíu tillögum. Þar hafi átján hagsmunaaðilar komið saman og komist að sameiginlegri niðurstöðu og þáverandi ráðherra, Ásmundur Einar Daðason, tilkynnt í kjölfarið að tvöfalda ætti fjárframlög til námsgagnagerðar. Stuttu seinna var boðað til kosninga og ný ríkisstjórn Viðreisnar, Samfylkingar og Flokks fólksins tók við í desember sama ár. Frá þeim tíma hafa þrír ólíkir mennta- og barnamálaráðherrar verið við völd.
Í skýrslu þróunarsjóðsins er það gagnrýnt að þetta hafi aldrei náð til framkvæmda en frumvarpið hefur verið lagt fram á Alþingi í þrígang, nánast óbreytt, bæði af fyrri og núverandi ríkisstjórn. Íris segir sjóðinn nú hafa fengið það staðfest frá ráðuneytinu að það eigi ekki að leggja þetta frumvarp fram aftur.
„Það eru allir hagsmunaaðilar sammála því að þetta er virkilega brýnt viðbragð sem þarf, við þurfum að bregðast við námsgagnaskorti. Við erum búin að tala um námsgagnaskort í 20–30 ár og þegar staðan hefur verið skorturinn í svona langan tíma þá er náttúrulega bara, þetta er orðið grafalvarlegt.“
Námsbækur endurspegli ekki samtímann eða raunveruleikann og þannig myndist gjá á milli þess sem börnin læra og lesa og þess sem þau upplifa.
Einskiptisátak sem ekki gerir gagn
Íris er ekkert sérstaklega vongóð um framhaldið og að brugðist verði við ákalli sjóðsins. Það sé stefnt að hallalausum fjárlögum og það sé ekki verið að fjárfesta í því magni sem þarf raunverulega til. Ríkisstjórnin hafi boðað sókn í menntamálum og þetta rími illa við það.
„Ég hræðist að þetta verði einhvers konar einskiptisátak, þetta verði, það verði í löngu ákvörðunar- og þróunarferli og kannski eftir fimm til sex ár verði komið út eitthvað námsefni í stærðfræði, en í millitíðinni hefur ekkert gerst í neinu öðru.“
Þá verði enn skortur á námsgögnum. Því hafi þau afhent skýrsluna til mennta- og barnamálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis.
„Það er ekki hægt að fara í einhverja viðsnúninga og bara virkilegar breytingar til þess að bjarga máli sem er bara á vondum stað ef það á ekki að leggja til neitt sjálft og það er það sem maður hræðist þarna.“
Skólakerfið sé ekki lengur jöfnunartól
Íris segir það víða þannig að vegna þess að staðan er svo slæm hafi sum sveitarfélög gripið boltann þótt það sé ekki lagaleg skylda þeirra. Það sé ekki endilega sanngjörn niðurstaða því það geti leitt til mismununar þegar ákveðnir skólar eða sveitarfélög leggja til fjármagn en ekki aðrir.
„Skólakerfið á Íslandi hefur alltaf verið þetta jöfnunartól samfélagsins okkar, sem gerir öllum kleift að komast áfram í lífinu á jöfnum grundvelli, en það er horfið. Þetta fer miklu meira eftir því bara hvaða kennara þú ert með, hvort kennarinn þinn sé fær í því sem hann er að gera eða búi að því að geta gengið í hérna námsgögn og annan stuðning inni í þeim skóla sem hann starfar.“
Svo bendi stjórnvöld á kennara og að þeir séu ekki að standa sig en að hennar mati sé það þveröfugt, þeir standi sig ótrúlega vel miðað við hvað þeir séu með í höndunum.
