Júlíus Valsson skrifar:

Á gömlum ljósmyndum af íslenskum stjórnmálafundum má stundum sjá fólk sem nú er orðið fremur sjaldséð í stjórnmálum. Þar eru sjómenn, iðnaðarmenn og verkalýðsforingjar innan um lögfræðingana og kaupmennina. Þeir virðast jafnvel hafa fengið að sitja við sama borð.

Tímarnir hafa breyst

Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, skrifaði athyglisverða grein í Morgunblaðið 13. september undir fyrirsögninni „Stóra núllið“. Þar segir hún uppgang þjóðernissinnaðra flokka í Evrópu meðal annars sprottinn af því tómarúmi sem hefðbundnir stjórnmálaflokkar hafi skilið eftir þegar þeir hættu að sinna efnahagslegum hagsmunum verkafólks.

Þarna hittir hún á veikan blett evrópskra stjórnmála.

Í Saxlandi-Anhalt fékk AfD 43,8% atkvæða 6. september, rúmum 23 prósentustigum meira en 2021, á meðan CDU féll niður í 17,2%. Tveimur vikum síðar varð AfD stærsti flokkurinn í Mecklenburg-Vorpommern og CDU beið þar sögulegt afhroð.  Svo gerðist annað sem gerir myndina dálítið óþægilegri fyrir þá sem vilja skýra allt með einni „hægri bylgju“.

Í Berlín vann Die Linke kosningarnar 20. september með 25,3% atkvæða eftir kosningabaráttu þar sem húsnæðiskostnaður og staða leigjenda voru í öndvegi. Í Svíþjóð unnu mið-vinstri flokkarnir nauman meirihluta, 176 þingmenn gegn 173, og Svíþjóðardemókratar töpuðu fylgi í fyrsta sinn í þingkosningum síðan 2010.

Kjósandinn virðist því ekki endilega vera á hraðferð til hægri. Hann er á hraðferð frá þeim sem hann telur ekki lengur hlusta.

Stundum lendir hann hjá AfD. Stundum hjá Die Linke. Annars staðar hjá þjóðernissinnum, vinstriflokkum eða nýjum hreyfingum. Sameiginlega mynstrið er veikara traust til gamalla flokka og tilfinning margra kjósenda fyrir því að pólitíkin sé farin að ræða meira við sjálfa sig en fólkið sem borgar húsaleiguna.

Þar hefur Sólveig Anna nokkuð til síns máls.

Henni verður þó of mikið úr einni skýringu þegar innflytjendamál, öryggi og menningarlegar breytingar eru nánast gerð að afleiðingum efnahagskerfisins. Kjósendur geta haft áhyggjur af húsaleigu og innflytjendamálum samtímis. Þeir geta líka viljað hærri laun, lægri skatta og minni ríkisútgjöld á sama þriðjudeginum. Maðurinn er þannig flóknari skepna en stefnuskráin.

Stétt með stétt

Sjálfstæðisflokkurinn hafði einu sinni ágætt svar við þessu. „Stétt með stétt“ varð eitt kunnasta kjörorð hans. Í stofnskránni 1929 var talað um stefnu sem hefði „hagsmuni allra stétta fyrir augum“. Hugmyndin var að breiður stjórnmálaflokkur þyrfti jafnt á verkamanninum og atvinnurekandanum að halda.

Verkalýðsráð Sjálfstæðisflokksins er raunar enn til og formaður þess er samkvæmt vef flokksins Kristinn Karl Brynjarsson. Það á meðal annars að vinna að hagsmunum launþega innan flokksins. Stóllinn er því ekki horfinn. Hann virðist bara hafa færst dálítið langt frá aðalborðinu.

Og Sjálfstæðisflokkurinn er varla einn um það. Þegar skoðaður er félagslegur bakgrunnur stjórnmálastéttarinnar blasir við að lögfræðingar, stjórnmálafræðingar, hagfræðingar og fólk sem hefur starfað innan hins opinbera eða stjórnmálanna sjálfra á greiðari leið upp metorðastigann en maðurinn sem ekur vörubílnum, vinnur á hjúkrunarheimilinu eða stendur á gólfinu í fiskvinnslunni.

Þetta mætti laga án þess að stofna nýjan flokk fyrir hverja starfsstétt.

Flokkarnir gætu veitt launþegaráðum raunverulegt vald við stefnumótun og framboðslista. Þeir gætu markvisst leitað frambjóðenda úr almennum launastörfum og birt með fjárlögum mat á því hvernig breytingar á sköttum, gjöldum og bótum koma við tekjulægstu heimilin.

Svo mætti jafnvel gera svolítið róttæka tilraun. Spyrja fólkið sjálft.

Því stærsta hættan fyrir gömlu flokkana í Evrópu er líklega hvorki AfD né Die Linke. Hún felst í því að stórir hópar kjósenda komist að þeirri niðurstöðu að enginn við borðið tali lengur þeirra máli.

Þá dugar lítið að reisa eldvegg.

Það hefði verið skynsamlegra að halda stólnum við borðið.