Sögulegur dómur í Haag – Mjanmar gerðist sekt um þjóðarmorð á Róhingjum

Alþjóðadómstóllinn í Haag (ICJ) hefur komist að þeirri niðurstöðu að Mjanmar hafi framið þjóðarmorð á Róhingjum, múslimskum minnihlutahópi í landinu, í umfangsmiklum hernaðaraðgerðum árið 2017. Dómurinn markar tímamót í alþjóðlegri réttarframkvæmd þar sem þetta er í fyrsta sinn sem Alþjóðadómstóllinn úrskurðar að ríki hafi sjálft borið ábyrgð á þjóðarmorði.
Dómararnir komust að þeirri niðurstöðu að öryggissveitir Mjanmar hefðu myrt þúsundir óbreyttra borgara, beitt konur og stúlkur víðtæku kynferðisofbeldi, framið alvarlegt ofbeldi gegn börnum og ráðist á fólk sem reyndi að flýja yfir landamærin til Bangladess.
Niðurstaðan var samþykkt með níu atkvæðum gegn sex.
Þúsundir myrtar og heilu þorpin lögð í rúst
Í niðurstöðu dómstólsins kemur fram að hernaðaraðgerðir Mjanmar í Rakhine-héraði árið 2017 hafi beinst gegn Róhingjum sem þjóðernis- og trúarhópi.
Dómstóllinn taldi sannað að hermenn hefðu framið fjöldamorð, beitt skipulögðu kynferðisofbeldi og ráðist á óbreytta borgara, þar á meðal börn.
Hundruð þorpa voru brennd og íbúar þeirra neyddust til að flýja.
Samkvæmt gögnum sem lögð voru fram í málinu létust um tíu þúsund manns í aðgerðunum.
Yuji Iwasawa, forseti Alþjóðadómstólsins, gerði grein fyrir því að umfang og eðli ofbeldisins sýndi ásetning til að eyða verulegum hluta Róhingja sem hóps.
Sá ásetningur er lykilatriði við lagalega skilgreiningu þjóðarmorðs samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 1948.
Yfir 730 þúsund flúðu til Bangladess
Hernaðaraðgerðirnar hófust í ágúst 2017 eftir árásir vopnaðra uppreisnarmanna á lögreglustöðvar og hernaðarmannvirki í Rakhine-héraði.
Her Mjanmar hélt því fram að aðgerðirnar beindust gegn hryðjuverkamönnum og vopnuðum uppreisnarmönnum.
Viðbrögð hersins urðu hins vegar að umfangsmiklum ofsóknum gegn almennum borgurum.
Yfir 730 þúsund Róhingjar flúðu til nágrannaríkisins Bangladess, þar sem þeir leituðu skjóls í fjölmennum flóttamannabúðum.
Mörg þeirra höfðu misst heimili sín, fjölskyldumeðlimi og eigur.
Í dag búa um 1,2 milljónir Róhingja í flóttamannabúðum við Cox’s Bazar í Bangladess, þar sem aðstæður eru víða erfiðar.
Gambía höfðaði málið árið 2019
Það var vesturafríska ríkið Gambía sem höfðaði málið gegn Mjanmar fyrir Alþjóðadómstólnum í nóvember 2019.
Gambía byggði málatilbúnað sinn á þjóðarmorðssáttmála Sameinuðu þjóðanna og hélt því fram að Mjanmar hefði brotið gegn alþjóðlegum skuldbindingum sínum.
Málið naut stuðnings Samtaka íslamskra samvinnuríkja.
Mjanmar hafnaði ásökununum og hélt því fram að hernaðaraðgerðirnar hefðu verið lögmætar aðgerðir gegn vopnuðum uppreisnarmönnum.
Árið 2020 fyrirskipaði Alþjóðadómstóllinn Mjanmar að grípa til bráðabirgðaráðstafana til að vernda Róhingja og varðveita sönnunargögn.
Árið 2022 hafnaði dómstóllinn mótmælum Mjanmar um lögsögu og staðfesti að málið gæti haldið áfram.
Nú, sjö árum eftir að málið var höfðað, hefur dómstóllinn komist að efnislegri niðurstöðu.
Mjanmar gert að bæta fórnarlömbum tjónið
Samkvæmt niðurstöðunni ber Mjanmar alþjóðlega ábyrgð á brotum gegn þjóðarmorðssáttmálanum.
Dómstóllinn hefur gert ríkinu að tryggja rannsókn og refsingu þeirra sem bera ábyrgð á brotunum og greiða fórnarlömbum bætur.
Fjárhæð bóta verður ákveðin síðar.
Jafnframt þarf að skapa skilyrði fyrir því að Róhingjar geti snúið aftur til heimkynna sinna með öruggum, frjálsum og mannúðlegum hætti.
Dómurinn er endanlegur og ekki hægt að áfrýja honum.
Alþjóðadómstóllinn hefur þó takmörkuð úrræði til að knýja ríki til að framfylgja niðurstöðum sínum.
Söguleg niðurstaða í alþjóðarétti
Dómurinn er aðeins í fjórða sinn frá helför nasista sem alþjóðlegur dómstóll kemst að niðurstöðu um þjóðarmorð.
Áður höfðu alþjóðlegir dómstólar staðfest þjóðarmorð í Rúanda árið 1994, Srebrenica í Bosníu árið 1995 og vegna voðaverka Rauðu khmeranna í Kambódíu.
Sérstaða dómsins í dag felst í því að Alþjóðadómstóllinn hefur nú í fyrsta sinn komist að þeirri niðurstöðu að ríki sjálft beri ábyrgð á þjóðarmorði.
Alþjóðadómstóllinn fjallar um ábyrgð ríkja en ekki refsiábyrgð einstakra hermanna eða stjórnmálamanna.
Slík mál heyra undir aðra dómstóla, meðal annars Alþjóðlega sakamáladómstólinn.
Gæti haft áhrif á önnur þjóðarmorðsmál
Niðurstaðan gæti haft víðtæk áhrif á túlkun þjóðarmorðssáttmálans.
Sérstaklega skiptir máli hvernig dómstóllinn metur sönnunargögn um ásetning til að eyða þjóðernis- eða trúarhópi.
Lögfræðingar telja að niðurstaðan geti haft fordæmisgildi í öðrum málum sem nú eru til meðferðar.
Þar á meðal er mál Suður-Afríku gegn Ísrael vegna ásakana um þjóðarmorð á Palestínumönnum á Gaza.
Ísrael hafnar þeim ásökunum og Alþjóðadómstóllinn hefur ekki kveðið upp endanlegan efnisdóm í því máli.
Þótt málin séu ólík gæti nýi dómurinn haft áhrif á lagalegt mat á sönnunargögnum og skilyrðum þjóðarmorðs.
Róhingjar bíða enn eftir að komast heim
Þrátt fyrir niðurstöðu dómstólsins er framtíð hundruð þúsunda Róhingja áfram óviss.
Mjanmar hefur verið undir stjórn hersins frá valdaráninu árið 2021 og átök halda áfram víða um landið.
Í Rakhine-héraði hafa bardagar milli stjórnarhersins og uppreisnarsamtaka gert aðstæður enn hættulegri.
Mannréttindasamtök telja að ekki séu enn fyrir hendi örugg skilyrði fyrir heimkomu flóttafólksins.
Róhingjar hafa jafnframt lengi sætt mismunun og verið sviptir ríkisborgararétti í Mjanmar.
Fyrir fjölmarga þeirra er niðurstaðan í Haag því mikilvæg viðurkenning á því sem þeir hafa þurft að þola, en ekki trygging fyrir því að þeir geti snúið heim í náinni framtíð.
Tímamót í baráttunni gegn refsileysi
Amnesty International hefur fagnað niðurstöðunni og lýst henni sem sögulegri viðurkenningu á þeim voðaverkum sem framin voru gegn Róhingjum.
Dómurinn staðfestir að ríki geta borið ábyrgð samkvæmt þjóðarmorðssáttmálanum þótt mörg ár séu liðin frá brotunum.
Hins vegar er enn óljóst hvernig stjórnvöld í Mjanmar muni bregðast við niðurstöðunni og hvort þau muni verða við kröfum dómstólsins.
Fyrir fórnarlömbin og fjölskyldur þeirra markar dagurinn engu að síður mikilvæg tímamót eftir nærri áratug af flótta, óvissu og baráttu fyrir réttlæti.