Tveir fornleifarannsakendur við Háskólann í Turku í Finnlandi og samstarfsfólk þeirra gerðu merkilega uppgötvun við ísótóparannsóknir á tönnum manns af samíska kynstofninum í Skandinavíu eftir að gengið var til þeirra rannsókna nýverið, rúmri hálfri öld eftir að gröf hans fannst árið 1970 við Yli-Kitka-vatnið í Kuusamo í Austur-Finnlandi.
Líklega dó Saminn í gröfinni um fertugt, ungur á mælikvarða þeirra sem nú byggja Norðurlöndin og Evrópu, en lífslíkur Evrópubúa voru öllu lakari þegar dauðans óvissi tími opinberaðist þeim, sem jarðnesku leifarnar í gröfinni voru fyrir margt löngu, um mót 16. og 17. aldar, og hann var lagður til hinstu hvílu á svæði sem á þeim tíma var byggt Kemi-Sömum.
Í grein sinni í erfðafræðivísindaritinu BMC Genomics, sem ber yfirskriftina Bioarchaeological analysis illustrates the life of a 16th-century Sámi individual from Kitka, Kuusamo, northern Finland, lauslega snarað á íslensku Líffornleifafræðileg greining varpar ljósi á líf 16. aldar Sama frá Kitka í Kuusamo í Norður-Finnlandi leiða tveir rannsakendur við Háskólann í Turku, þær Sanni Peltola og Ulla Nordfors, líkur að því að Saminn í gröfinni hafi dvalist hluta ævi sinnar á Íslandi, sem er í meira lagi óvenjulegt ferðalag, og enn óvenjulegri íverustaður Sama um aldamótin 1600, fyrir 400 árum og aldarfjórðungi betur.
Biðu þess að tækninni fleygði fram
„Gröfin fannst árið 1970 og hefur aðeins orðið tilefni fáeinna rannsókna síðan,“ segir Peltola í samtali við Morgunblaðið, nýdoktor við Háskólann í Turku á sviði lífeðlisfræði og erfðafræði og gistirannsakandi við Max Planck-stofnunina í þróunarmannfræði.
„Tveir samstarfsmanna okkar í rannsóknarhópnum, Jussi-Pekka Taavitsainen og Mika Sarkkinen, Mika starfar á safninu sem geymir þessi tilteknu bein, höfðu mikinn áhuga á þessari gröf og tóku á tíunda áratug síðustu aldar beinasýnin, sem notuð voru við rannsóknina, en biðu þess að tækni í ísótóparannsóknum fleygði fram svo þeir gætu framkvæmt þessa rannsókn síðar,“ heldur nýdoktorinn áfram.
„Það gerðist bara núna á síðustu árum sem gerir það að verkum að nú höfum við verið að vinna að rannsóknum á þessari gröf,“ segir hún og er spurð út í hvernig rannsóknarteymið, en höfundar greinarinnar í BMC eru fjórtán, hafi fengið þær niðurstöður að Saminn í gröfinni hefði varið drjúgum tíma á Íslandi.
Lægstu gildi sem fundist hafa í Finnlandi
„Við framkvæmdum stöðuga [e. stabilized] ísótópagreiningu sem segir okkur hvers konar fæðu maðurinn neytti og úr hvers konar berggrunni drykkjarvatn hans kom. Mismunandi tennur hans sýna okkur mismunandi æviskeið hans frá bernsku og það sem hann neytti síðari hluta ævi sinnar er gjörólíkt því sem hann neytti fyrri hlutann,“ segir Peltola.
Ísótóparannsóknir þessar sýna skyndilega breytingu í lifnaðarháttum svart á hvítu þar sem gildi frumefnisins strontíums í tönnum frá frumbernsku bera upprunanum í Norðaustur-Finnlandi vitni en eftir það hefur breyting orðið á búsetu mannsins í gröfinni. Gildi í tönnum sem honum uxu á aldursskeiðinu níu til þrettán ára féllu niður í 0,7081 sem er það lægsta sem nokkru sinni hefur fundist í finnskum líf- og fornleifafræðilegum sýnum.
Engin matvæli eða drykkjarvatn þessa tíma í Finnlandi gefa svo lág gildi og komst rannsóknarhópurinn að þeirri niðurstöðu að Ísland væri líklegasta upprunaland þeirra með gildin 0,706 til 0,709.
„Gildin í þessum tönnum eru ekki dæmigerð fyrir Finnland, þau finnast ekki í mat eða drykk með uppruna í finnskum berggrunni, hins vegar vitum við að þau eru algeng á svæðum með mikla eldvirkni þar sem berggrunnurinn er yngri og Ísland er nærtækasta samsvörunin,“ útskýrir Peltola.
Nákvæmnin orðin mun meiri
„Ísland er nærtækasta dæmið um þessi gildi. Svipuð gildi er að finna á öðrum svæðum en þau eru mun minni,“ tekur Nordfors við af samstarfskonu sinni við rannsóknina á þessum samíska Íslandsvini sem uppi var fyrir hátt í 500 árum. Hún er dósent við deild sögu, menningar og lista við Háskólann í Turku, aðalrannsakandi í lífeðlis- og erfðafræði með síðjárnöld, miðaldir og greftrunarsiði á eldri nútíma að sérgreinum auk þess að fara fyrir KAROL-verkefninu sem snýst um rannsóknir á jarðneskum leifum sem skilað hefur verið heim til finnskrar fósturjarðar frá fundarstöðum í Svíþjóð.
„Gildi á borð við þessi finnast hvorki í Noregi né Svíþjóð né nokkurs staðar nærri okkur í skandinavískum berggrunni,“ heldur dósentinn áfram og blaðamaður spyr hana hvort ísótóparannsóknir á strontíumgildum úr berggrunni hafi nú náð því þróunarstigi að heimfæra megi þau til einstakra landa í Skandinavíu.
„Já, eða við erum alltént mjög nærri því. Berggrunn með svipuð gildi og þennan er að finna á sumum nyrðri Bretlandseyjum, svo sem Shetlandi og Orkneyjum, en við álítum að Ísland komi langsterklegast til greina þegar niðurstöður þessa máls eru til umræðu,“ svarar Nordfors.
Samar heimakær þjóðflokkur
Hún segir manninn í gröfinni fæddan um 1560 „og veru hans á Íslandi má að öllum líkindum skýra með því að foreldrar hans hafi haft einhverjar tengingar við landið“, segir hún enn fremur og svarar þeirri spurningu með ákveðnu nei-i hvort greinarhöfundar hafi einhverjar kenningar um hver Saminn í gröfinni í Kuusamo hafi verið en rannsóknin var hluti af doktorsverkefni Peltola á hennar sérsviði, fornleifatengdri lífeðlisfræði og erfðafræði.
„Að koma auga á þessa tengingu landanna er auðvitað mjög athyglisvert,“ tekur Peltola fram. „Fræðimenn hafa bent á þessa tengingu áður og byggt hana á fornleifafundum, svo sem húsarústum, en nú höfum við dæmi um einstakling sem hefur lagt í þetta ferðalag, líklega til Íslands. Margir eru þeirrar skoðunar að Samar séu mjög heimakær þjóðflokkur og hafi ekki tekist á hendur mikil ferðalög, þeir hafi verið út af fyrir sig og ekki blandað miklu geði við aðra Skandinava eða Finna sem bjuggu á svipuðu svæði en þessi rannsókn sýnir okkur annað,“ segir hún.
Þær Nordfors nefna verslunarhætti á þeim tíma sem Saminn í gröfinni lifði sína fjóra áratugi. „Danir höfðu töglin og hagldirnar hvað verslun milli Íslands og Finnlands snerti og þær kenningar hafa verið viðraðar að verslun íbúa í Norður-Finnlandi, til dæmis Sama, við íslenska kaupmenn hafi verið ólögleg og því hafi þeir notast við sambönd manna á milli. Þeir voru ekkert að spyrja konunginn,“ segir Peltola og hlær.
Finnskur jarðvegur mjög súr
Við snúum talinu frá Samanum í gröfinni og blaðamaður spyr út í hvað sé eiginlega efst á baugi í finnskri fornleifafræði.
Hún er ekki daglegt fréttaefni, Norðmenn finna digra silfursjóði í túnum, vopn og verjur sem koma undan hopandi jöklum og nýlegur skipsfundur á Karmøy breytti viðteknum sagnfræðikenningum um siglingasögu Noregs nánast á einni nóttu. Hvað eruð þið að gera?
„Fornleifafræðin er margsnúin og svið hennar mörg. Við Ulla erum að skoða jarðneskar leifar og grafir sem vekja áhuga okkar, við erum að skoða lifnaðarhætti fólks og menningarsamfélaga í fyrndinni, hvers konar hversdagslíf var það sem þetta fólk þekkti,“ svarar Peltola.
Nordfors segir það ekki algengt að finnskir fornleifafræðingar finni forsögulegar grafir, til dæmis frá steinöld. „Finnskur jarðvegur er mjög súr og bein leysast hratt upp í honum,“ segir Nordfors, „við höfum í raun ekki líkamsleifar fólks frá svo löngu liðnum tíma. Elstu slíkar leifar eru frá árinu 1000 svona um það bil og frá járnöldinni eru þær nánast teljandi á fingrum annarrar handar,“ segir hún sem blaðamanni finnst reyndar alveg nógu gamalt en fyrir fornleifafræðunum er einn dagur sem þúsund ár.
Fannst fyrir tilviljun
Þær stöllur segja finnska fornleifafundi mikið til snúast um jarðvegsgerð á hverju svæði. „Við vitum hvar land var numið, við vitum hvar fólk bjó og hvernig það bjó og fræðimenn eru að rannsaka búsetusvæði, byggingar og umhverfi þeirra, hvaða skepnur fólk hélt svo það er margt sem finnskir fornleifafræðingar beina sjónum sínum að,“ segir Peltola og Nordfors bætir því við aðspurð að sýrustig jarðar í Rússlandi sé víða svipað og í Finnlandi en þó oftast basískara. Svíþjóð svipi í raun meira til Finnlands að þessu leyti.
„Landið var strjálbýlt og hér var ekki mikill landbúnaður stundaður, flökkuhópar voru hér algengastir, fólk eins og Samar og fleiri þjóðflokkar, fólk settist ekki mikið að á ákveðnum stöðum og því gætu grafir leynst mun víðar, en við vitum ekki hvar þær eru. Gröfin, sem við erum að tala um núna, fannst bara fyrir tilviljun,“ segir Peltola og bætir þeim fróðleik við að líkbrennslur hafi tíðkast í Finnlandi til forna.
„En við getum ekki rannsakað ösku líkamsleifa með sama hætti og bein, við þurfum leifar af fólki sem ekki var brennt eftir dauða sinn,“ slær Sanni Peltola botninn í viðtal við þær Ullu Nordfors við Háskólann í Turku um Samann óþekkta sem ól sinn aldur að hluta á Íslandi.
Setur sú greftrunarmeðferð mennskra leifa, sem nú er að ryðja sér til rúms á leifturhraða um víða veröld, líkbrennsla, fornleifafræðingum framtíðarinnar stólinn fyrir dyrnar í rannsóknum eða mun stafræn skráning nútímans segja þeim allt sem segja þarf um líf fólks og ferðalög til fjarlægra landa?
