„Niðurstaðan er vonbrigði fyrir Evrópusambandið, á sama tíma og það vill vera góður valkostur gagnvart keppinautum sínum í alþjóðakerfinu,“ segir Heather Grabbe, greinandi hjá Bruegel-hugveitunni í Brussel. Hún ræddi við fréttastofu RÚV á sunnudagsmorgun, þegar úrslitin í þjóðaratkvæðagreiðslunni lágu fyrir.
„En þetta er þó ekki stórmál, því dyrnar eru enn opnar og Ísland er áfram ríki sem gæti sótt um og gæti haldið áfram þaðan sem frá var horfið. Svo eru auðvitað mörg önnur umsóknarríki sem mynda langa röð. Þetta hefði verið rós í hnappagatið á þessum tímapunkti en er aðallega bara vonbrigði,“ segir Grabbe.
Viðtölin við Grabbe og kollega hennar hjá Bruegel, Jacob Funk Kierkegaard, eru neðst í þessari færslu.
Kierkegaard tekur í sama streng og Grabbe; hann segir þetta í raun vera glatað tækifæri, sem sýni ljóslega að Evrópusambandinu hafi ekki tekist að sýna fram á að það sé góður valkostur að öðru leyti en efnahagslegu. „Umræðan um varnarmál, Donald Trump og hvað hann gæti átt eftir að gera, og hvernig Evrópusambandið gæti verið mótvægi - sú umræða náði greinilega ekki viðspyrnu hjá íslenskum almenningi. Það er, tel ég, enn ákveðið vandamál fyrir Evrópusambandið, sem vill líta á sig sem áhrifavald í öryggismálum, sérstaklega á norðurslóðum, einnig hvað varðar aðrar þjóðir þar, eins og Noreg.“
Áhrifin á EES-samstarfið
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra sagði á blaðamannafundi í dag að virk hagsmunabarátta myndi halda áfram og að umræðan fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu hefði „staðfest vilja flestra flokka á Alþingi og almennings um áframhaldandi samvinnu við Evrópusambandið.“
Þó er þegar er byrjað að tala um möguleg áhrif niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar á samninginn um Evrópska efnahagssvæðið; telja má líklegt að aukin áhersla verði nú lögð á að reka samninginn á eins skilvirkan hátt og mögulegt er, settur verði kraftur í að fækka málum á biðlistanum svokallaða, (þar sem reglugerðir og tilskipanir frá Evrópusambandinu sem eiga við um innri markaðinn bíða eftir því að vera teknar upp og innleiddar í lagaumhverfi EES-ríkjanna) og aukin áhersla verði lögð á hagsmunagæslu og tilraunir til að hafa áhrif á setningu reglugerða sem snerta Ísland.
„Það má vel ímynda sér að íslensk stjórnvöld segi núna: Við erum föst í EES-samningnum og við verðum að láta hann virka,“ segir Kierkegaard. „Í svona viðskiptasamningum eru auðvitað alltaf mál sem standa út af, þannig að það gæti verið að íslensk stjórnvöld, með þeim norsku, setji meira púður í að samningurinn verði skilvirkari.“
ESB bregðist ekki við á sama hátt
Grabbe er sammála þessu og bendir á að sambandið milli Íslands og Evrópusambandsins sé traust og stöðugt. Hún segir hins vegar að komi upp krísur í alþjóðakerfinu sem snerti Ísland, eins og til dæmis sú sem varðaði Grænland, þá muni Evrópusambandið ekki bregðast við á sama hátt og það gerði; þótt Ísland sé nátengt ESB efnahagslega þá sé það ekki aðildarríki.
„Þannig að aðild Íslands að NATO skiptir áfram máli, en vægi öryggistryggingar NATO er hins vegar að minnka, vegna óvissunnar um tryggð Bandaríkjanna, og það er á því sviði sem nánari tengsl við Evrópusambandið gætu orðið mikilvægari til lengri tíma litið,“ segir Grabbe.
