„Nei,“ segir Ólafur Þ. Harðarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, afdráttarlaus aðspurður um hvort niðurstaða atkvæðagreiðslunnar marki endalok ríkisstjórnarinnar. Engin merki séu um annað en að hún lifi þetta af.
„Ég sé enga ástæðu til að það ætti að hafa áhrif á hennar stöðu,“ segir Ólafur um stöðu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra og formanns Viðreisnar. Hann segist einnig ekki sjá að þetta muni hafa áhrif á stöðu flokksins.
„Viðreisn er með mörg fleiri mál,“ bendir dr. Ólafur á.
Mikil kjörsókn
Kjörsókn var betri þar sem andstaðan var meiri, bendir Ólafur á sem einfalda skýringu á niðurstöðu kosninganna en er þó meira en tilbúinn að kafa dýpra ofan í málið. Kjörsókn var rúm áttatíu og tvö prósent í kosningunum.
„Þetta er mesta kjörsókn í þjóðaratkvæðagreiðslu með einni undantekningu,“ segir Ólafur en rúm níutíu og átta prósent kjósenda mættu á kjörstað árið 1944 þegar Íslendingar ákváðu að landið skyldi verða lýðveldi.
Frjálslyndi mætti íhaldssemi
Margt í stjórnmálum síðustu ára hefur mátt skýra með því að skoða afstöðu fólks á skoðanaási þar sem öðrum megin má finna kjósendur sem eru frjálslyndari og hlynntari alþjóðasamstarfi og hinum megin má finna kjósendur sem heldur velja þjóðleg gildi og eru íhaldssamari.
„Frjálslyndu alþjóðasinnarnir eru sterkari í Reykjavík en þjóðlegir íhaldsmenn sterkari á landsbyggðinni. Þessi niðurstaða rímar alveg við þá lífssýn,“ segir Ólafur.
Fullveldisumræðan fyrirferðarmikil
Ólafur var til viðtals ásamt Eiríki Bergmann, stjórnmálafræðiprófessor, í Sprengisandi og þeir voru sammála um að margt í umræðu síðustu missera hefði verið jákvætt. Skoðanaskipti fólks á milli í daglegu lífi og í skoðanagreinum hefðu almennt verið málefnaleg. Ólafur setur spurningamerki við túlkun nei-hreyfingarinnar á Íslandssögunni og orðræðu hennar um fullveldi. Hann segir greinilegt meðal nei-sinnanna að þeir héldu á lofti gamaldags, þjóðernissinnaðri íhaldssemi:
„Dálítið í anda Íslandssögubóka Hriflu-Jónasar, sem flestir sagnfræðingar myndu ekki taka alvarlega núna.“
Ólafur gagnrýnir einnig orðræðu nei-hliðarinnar um fullveldið.
„Það dettur engum heilvita manni í hug að það sé rétt,“ segir Ólafur um þá orðræðu þar sem gefið er í skyn að aðildarríki ESB njóti ekki fullveldis.
„Þessi harðskeytti, gamaldags tónn var áberandi hjá nei-hliðinni,“ segir Ólafur
„Þetta hefur oft verið gert áður. Sömu röksemdirnar voru notaðar gegn EES. EES átti að leiða yfir þjóðina allar sömu hörmungarnar og nei-sinnarnir sögðu að full aðild núna myndi gera.“
Ólafur bendir á að þjóðaratkvæðagreiðsla um EES hefði líklega tapast á sínum tíma en nokkrum árum síðar hafi allir dásamað aðildina.
Nei-hliðin kunni að tala beint til fólks
Eiríkur segir nei-hliðina hafa verið lunknari í kosningabaráttunni við að ná til fólks. Já-hliðin hafi verið ansi tæknileg í sinni nálgun, svo jafnvel var farið að minna á stjórnsýsluúttekt. Nei-hliðin hafi á sama tíma átt gott með að höfða til tilfinninga fólks og hafi háð baráttuna af ástríðu.
„Ástríðan var miklu meiri nei-megin,“ segir Eiríkur. Hann segir að í kosningabaráttunni hafi birst tveir þættir sem oft hafi tekist á í Íslandssögunni, þörf Íslendinga fyrir að fá að ráða sínum málum sjálf og þörfin fyrir að njóta viðurkenningar annarra þjóða sem ríki, sem til að mynda fáist uppfyllt gegn um alþjóðasamstarf.
„Þarna liggur grundvöllur íslenskra stjórnmála er lagður í sjálfstæðisbaráttunni seint á nítjándu öld.“
Eiríkur tekur undir með Ólafi að í kosningabaráttu síðustu vikna hafi birst kunnugleg stef.
„Harðlínumennirnir segja: „Nú er verið að selja Ísland.“ Hinir segja: „Við erum með skynsamlegar lausnir sem ekki selja fullveldi.““
Það sé þó þannig að allir séu sammála um fullveldi og yfirráð yfir fiskimiðunum.
Eiríkur einnig gagnrýninn á orðræðuna
„Upplýsingamengunin var óhemjulega mikil,“ segir Eiríkur um umræðu í aðdraganda kosninganna.
„Það var mikill blekkingarleikur líka,“ segir Eiríkur.
„En tvennt getur verið rétt á sama tíma,“ bætir hann við eins og sannur diplómati.
Upp vakna spurningar um stöðu sambandsins við ESB
Umræðu hefur orðið vart í dag, eftir að úrslitin urðu endanlega ljós, hvort niðurstaðan muni hafa áhrif á samband Íslands og Evrópusambandsins. Eiríkur segir að eflaust verðum við, ómeðvitað, að fjarlægari kosti í huga Brusselverja sem mögulega hafi minni hvata til að koma til móts við Ísland núna.
„Nú höfum við sagt mjög skýrt nei og þá kannski ómeðvitað flytjum við meira út á jaðarinn og það ríkir minni áhugi á að gera eitthvað sérstakt fyrir okkur.“
Ólafur bendir á móti á þær breytingar sem orðið hafi á samstarfi Evrópuríkja í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu þar sem mikil áhersla hafi verið lögð á að sýna einn sameiginlegan front Evrópusambandsins, Bretlands, Noregs og Íslands gagnvart Rússlandi. Þá hafi ESB enn ríka hagsmuni af góðum samskiptum við EFTA-ríkin.
„Það eru áframhaldandi hagsmunir sambandsins að vera í góðu sambandi við Noreg og Ísland,“ segir prófessorinn.
Viðtalið í fullri lengd má finna í spilaranum hér að neðan.
