Átökin í Íran haf staðið í yfir hundrað daga og þótt það hafi þýtt að um 15 milljónir olíutunna hafi vantað inn á markað daglega hefur skellurinn verið minni en margir spáðu og verðhækkanir minni. Sveiflan hefur verið töluverð og ekki síst tengd yfirlýsingum Trumps Bandaríkjaforseta. Í gær hótaði hann harkalegum árásum fyrri hluta dags en áður en kvöldaði var hann ekki bara hættur við þær heldur sagði ganga vel í friðarviðræðum við Írana sem ætluðu að fallast á allar kröfur Bandaríkjamanna. Íranar kannast ekki við það. CNN segir Trump hafa sagt eitthvað í þessa veru 38 sinnum frá því í mars 2026. Engu að síður tók olíuverð kipp, hækkaði fyrst og snarlækkaði svo niður í lægsta verð í þrjá mánuði.
Birgðir til bjargar
En verðsveiflurnar hafa verið minni en ætla hefði mátt. Þetta er einkum vegna þess að umtalsvert var til af hráolíu í kerfinu og neyðarbirgðir voru fullar víðast hvar, og það svigrúm hafa mörg ríki notfært sér. Nú er þetta að breytast. Víða hefur gengið mjög á neyðarbirgðir og Orkumálastofnun Bandaríkjanna metur stöðuna svo að birgðir OECD-ríkjanna séu nú minni en nokkru sinni frá 2003. Spá stofnunarinnar er að haldist Hormússund lokað, eins og það hefur að mestu verið, fari verð á hráolítunnu upp í 105 dollara í sumar. Í dag var verðið í kringum 95 dollara.
Reuters talaði við stjórnanda hjá olíurisanum Exxon Mobilsem sagði næsta víst að þverrandi birgðir þýddu að verðið á tunnu af Brent-hráolíu gæti farið upp í 150 til 160 dollara. Reuters segir markaðssérfræðinga óttast afleiðingar slíkrar hækkunar fyrir hagvöxt, ávöxtunarkröfu skuldabréfa og gengi á hlutabréfamörkuðum.
Er rétt að byggja upp birgðir núna?
En hvað er til ráða? Er hægt að byggja upp olíubirgðir núna? Wall Street Journal segir fjölda ríkja vilja gera það, hvort sem það eru ríki sem hafa lengi sett 90 daga viðmið eða þau sem aldrei hafa átt neyðarbirgðir. En það sem getur verið skynsamlegt fyrir hvert ríki fyrir sig getur orðið vandamál fyrir markaðinn í heild. Ef mörg ríki reyna samtímis að fylla á tankana eykst eftirspurn eftir olíu á sama tíma og framboðið er enn takmarkað. Þá getur sjálf tilraunin til að verjast næstu krísu haldið þessari krísu lengur á lífi.
Því fátt bendir til þess að verðið lækki á næstunni. Mat Alþjóðaorkumálastofnunarinnar er að olíuskortur verði viðvarandi fram eftir hausti og ekki sé raunhæft að fylla á neyðarbirgðir fyrr en þá, í fyrsta lagi.
Norræna landslagið annað
Í skýrslu Norræna orkuráðsins, sem fellur undir Norðurlandaráð, er staðan á Norðurlöndum greind. Bein áhrif orkukrísu í Mið-Austurlöndum eru minni en víðast hvar annars staðar, einkum þar sem þorri olíu kemur annars staðar frá. Allt bensín og dísill á Íslandi kemur til dæmis frá Noregi, þar sem ekki er séð fram á skort. Þegar stór hluti útflutnings frá Persaflóa raskast hækkar verðið fyrir alla, líka þá sem kaupa ekki tunnurnar sínar þaðan. Það er ekki upprunaland síðasta farms sem ræður verðinu á bensíndælunni, heldur staðan á heimsmarkaði. Og olían er orka lífæðanna: flutninga, sjávarútvegs, landbúnaðar, framkvæmda, flugs og ferðaþjónustu. Því hækkar verðið á dælunni og á ýmsum varningi.
Í skýrslu Norræna orkuráðsins er sérstaklega bent á að Ísland, Grænland og Færeyjar séu berskjaldaðri en önnur ríki fyrir verðsveiflum og olíuskorti, því þau tilheyri hvorki Alþjóðaorkumálastofnuninni né Evrópusambandinu sem setji hvort um sig kvaðir um 90 daga neyðarbirgðir. Í mars sagði Jóhann Páll Jóhannsson, orkumálaráðherra, að 90 daga eldsneytisbirgðir væru grundvallaratriði og að það ætti að klára málið á næsta löggjafarþingi - sem hefst í haust.
Stefnir í erfiðan vetur hjá flugfélögum
Mest eru áhrifin á flugvélaeldsneyti, því það kemur allt frá Mið-Austurlöndum. Stjórnendur flugfélaga búa sig því undir erfiðan vetur, segir í umfjöllun Financial Times. Forstjóri ítalska félagsins ITA sagði blaðinu að ráðgert væri að fækka flugferðum á vetraráætluninni um allt að tuttugu prósent. Aðrir voru ekki jafnsvartsýnir en sögðu mikla vinnu fara í að reikna áhrifin á neytendur, sem þyrftu að bregðast við almennri dýrtíð og dýrari flugmiðum.
Mörg flugfélög eru varin um sinn með samningum um eldsneyti á föstu verði. En slíkir samningar ná sjaldnast langt fram í tímann. Þegar líður á haustið og veturinn færist kostnaðurinn nær því verði sem þá verður á markaði. Þá þarf annað hvort að hækka fargjöld, fækka ferðum, sætta sig við tap — eða allt í senn.
