„Þetta er raunveruleg hætta,“ segir í auglýsingu á Rás 2, sem flutt var í dag, þar sem boðað var að Evrópusambandið gæti lagt sæstreng til Íslands, hækkað orkuverð og sett þrýsting á að „virkja íslenska íslenska náttúru til að mæta orkuþörf Evrópu“.

Auglýsingin er merkt Þjóðmálum og virðist þar vísað til fjölmiðilsins Þjóðmála, sem heldur úti hlaðvarpi.

„Segjum nei við framsali íslenskra orkuauðlinda“

Í auglýsingu Þjóðmála er hins vegar gefið til kynna að Íslendingum stafi hætta af Evrópusambandinu í orkumálum. 

„Verður Íslandi stungið í samband?“ sagði í auglýsingunni, sem flutt var meðal annars í auglýsingahléi Síðdegisútvarps Rásar 2 í dag. Undir lestrinum hljómaði dramatísk tónlist.  

„Sæstrengur myndi tengja Ísland við evrópska raforkukerfið. Íslensk orka myndi streyma úr landi, raforkuverð hækka og þrýstingur myndi aukast á að virkja íslenska náttúru til að mæta orkuþörf Evrópu. Þetta er raunveruleg hætta. Kýpur er síðasta ESB-ríkið sem er enn ótengt, en ESB vinnur að því að leggja sæstreng til Kýpur. Þannig stefnir sambandið á að samtengja raforkukerfi allra aðildarríkjanna. Segjum nei við hærra orkuverði. Segjum nei við framsali íslenskra orkuauðlinda. Segjum nei við ESB. Þjóðmál.“

Malta fékk fjármögnun frá ESB

Lagning sæstrengs til Kýpur snýst um að rjúfa einangrun eyjunnar, en 92% af orkunotkun Kýpverja kemur úr olíu. Fjármögnunin kemur að hluta úr sjóði ESB sem styður efnahagslega endurreisn aðildarríkja.

Evrópusambandið hefur styrkt lagningu orkuinnviða. Evrópski fjárfestingabankinn, sem er lánastofnun Evrópusambandsins í eigu aðildarríkjanna 27, tilkynnti í vor að hann myndi lána til lagningar sæstrengs til Möltu frá Sikiley. Fjármálaráðherra Möltu, Clyde Caruana, sagði um að ræða „mikilvæga fjárfestingu fyrir langtíma stöðugleika í hagkerfi Möltu.“

„Með því að styrkja orkuinnviði okkar verðum við minna berskjölduð fyrir ytri áföllum, bætum framboðsöryggi og styðjum stöðugt orkuverð fyrir heimili og fyrirtæki,“ sagði hann. Fjárfestingin er hluti af orkustefnu Möltu, sem studd er af ESB.

Auglýsingin í andstöðu við álitsgerð

Efni auglýsingar Þjóðmála er í beinni andstöðu við álitsgerð þriggja lagaprófessora við Háskólann í Reykjavík, sem fjölluðu meðal annars um orkumál Evrópusambandsins.

Álitsgerðin var til umræðu eftir að Morgunblaðið vitnaði ranglega í hana um að ekki væru undanþágur í boði við aðild að Evrópusambandinu, samkvæmt því sem prófessorarnir sögðu í yfirlýsingu þar sem þeir sögðu fréttina ósanna.

„Innganga Íslands í ESB myndi því hafa óveruleg áhrif á orkulöggjöfina hér á landi þar sem Ísland er nú þegar aðili að henni að öllu verulegu leyti,“ segir í álitsgerðinni. „Yfirráð yfir auðlindinni í hverju aðildarríki fyrir sig og ávinningur af henni er hins vegar í höndum aðildarríkjanna sjálfra.“

Fjallað er sérstaklega um sæstreng í álitsgerðinni, sem unnin var fyrir utanríkisráðuneytið, sem vinnur að aðildarumsóknarmálum. 

„Verður ESB ekki talið vera með valdheimildir til að leggja samtengil (t.d. sæstreng) í óþökk aðildarríkis til annarra aðildarríkja ESB eða skipa aðildarríki að leggja slíkan samtengil til að tengjast innri raforkumarkaði ESB. Hefur enda engin afleidd löggjöf verið sett sem felur í sér slíka skyldu.“

Þá er vitnað til nýlegs dóms Almenna dómstóls ESB sem veiti vísbendingu um að „valdið til að ákveða nýja/aukna tengingu milli aðildarríkja ESB, og því einnig EES/EFTA-ríkjanna, liggi alfarið hjá aðildarríkjunum.“

Prófessorarnir taka fram að „þrátt fyrir takmarkaðar valdheimildir að þessu leyti er alveg ljóst að ESB hefur áhuga á samtengingu orkumarkaða með það að markmiði að tryggja orkuöryggi í aðildarríkjum þess.“

Þessi stefnumótun, undir formerkjum „samstöðu í orkumálum“, hafi hlotið meira vægi í kjölfar innrásarstríðs Rússlands í Úkraínu með tilheyrandi orkukreppu í Evrópu.

Í álitsgerðinni kemur líka fram að Íslendingar hafi „fengið fengið undanþágur á grundvelli EES-samningsins frá ákveðnum gerðum eða hluta þeirra. Þær byggjast á einstakri stöðu Íslands á sviði orkumála sem yrði haldið á lofti ef til aðildarviðræðna kæmi, samkvæmt því sem fram kemur í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar frá árinu 2026.“

Metmálþóf gegn orkupakkanum

Meðlimir Miðflokksins héldu uppi lengsta málþófinu í sögu Alþingis árið 2019, þegar þeir töluðu í 147 klukkustundir um svokallaðan þriðja orkupakka Evrópusambandsins. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, sagði „raunverulegan möguleika“ á því að Ísland gæti orðið orkuver fyrir Evrópu, en að bannað yrði fyrir „okkur Íslendinga að laða hingað æskilega fjárfestingu með því samkeppnisforskoti sem við höfum með ódýrri orku“. 

Meðal þeirra sem andmæltu túlkun Miðflokksins á Þriðja orkupakkanum voru samtökin Samorka, sem telja  fráveitur, hitaveitur, vatnsveitur, raforkuframleiðendur, raforkusalar og flutnings- og dreifingarfyrirtæki raforku. „Þriðji orkupakkinn hefur ekki áhrif á ákvarðanir stjórnvalda um millilandatengingar til annarra ESB/EES aðildarríkja umfram það sem núna er tiltekið í EES-samningnum,“ sagði meðal annars í umfjöllun samtakanna sem gagnrýndi villandi umræðu um orkumálin.

Málþófsmetið var síðan slegið af meðlimum Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins í umræðu um veiðigjöld á Alþingi í fyrrasumar.

Auglýsingastjóri Ríkisútvarpsins hefur ekki svarað fyrirspurn Heimildarinnar í kvöld um auglýsinguna og verklag varðandi kosningaauglýsingar.