Kanada gæti staðið frammi fyrir einni alvarlegustu áskorun við einingu ríkisins frá sjálfstæðisatkvæðagreiðslunum í Québec þegar íbúar olíuríka fylkisins Alberta ganga að kjörborðinu 19. október.
Þar verða þeir meðal annars spurðir hvort Alberta eigi áfram að vera hluti Kanada eða hvort stjórnvöld í fylkinu eigi að hefja það lagalega ferli sem nauðsynlegt er til að boða síðar til bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað frá Kanada.
Breska dagblaðið The Times fjallar ítarlega um málið og spyr hvort Kanada standi frammi fyrir sínu eigin „Brexit-augnabliki“. Sjálfstæðishreyfing Alberta hefur á undanförnum mánuðum orðið mun meira áberandi og tekist að gera framtíð fylkisins innan Kanada að einu stærsta pólitíska deilumáli landsins.
Ekki kosið beint um sjálfstæði
Mikilvægt er þó að greina kosninguna í október frá hefðbundinni sjálfstæðisatkvæðagreiðslu.
Spurningin, sem er númer tíu á kjörseðlinum, er svohljóðandi í lauslegri þýðingu:
„Á Alberta að vera áfram fylki í Kanada, eða á ríkisstjórn Alberta að hefja það lagalega ferli sem krafist er samkvæmt kanadísku stjórnarskránni til að halda bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Alberta eigi að skilja við Kanada?“
Kjósendur velja þannig milli þess að Alberta verði áfram hluti Kanada eða að stjórnvöld hefji ferli sem gæti leitt til annarrar og þá bindandi atkvæðagreiðslu um sjálfstæði síðar.
Niðurstaðan 19. október er ekki bindandi.
Hundruð þúsunda skrifuðu undir
Málið komst af fullum krafti á dagskrá eftir að sérstök undirskriftasöfnun var sett af stað þar sem krafist var beinnar þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Alberta.
Spurningin þar var mun afdráttarlausari:
„Ert þú sammála því að Alberta hætti að vera hluti Kanada og verði sjálfstætt ríki?“
Til þess að undirskriftasöfnunin teldist árangursrík þurfti 177.732 gildar undirskriftir.
Alls bárust 286.593 undirskriftir. Elections Alberta taldi 279.337 þeirra gildar við fyrstu yfirferð og eftir tölfræðilega sannprófun var áætlað að 222.597 staðfestar undirskriftir væru að baki kröfunni.
Það samsvarar um 7,5 prósentum skráðra kjósenda í Alberta og því var formlega staðfest í júlí að undirskriftasöfnunin hefði náð tilskildum árangri.
Framhald þess máls er hins vegar fast í dómskerfinu. Dómstóll í Alberta ógilti upphaflega ákvörðunina um að heimila undirskriftasöfnunina og málið er nú til meðferðar hjá áfrýjunardómstóli. Elections Alberta hefur því stöðvað frekari skref þar til niðurstaða fæst.
Danielle Smith vill sjálf vera áfram í Kanada
Danielle Smith, forsætisráðherra Alberta og leiðtogi United Conservative Party, hefur tekið skýrt fram að hún sjálf styðji ekki sjálfstæði.
„Ég styð að Alberta verði áfram í Kanada,“ sagði Smith í sjónvarpsávarpi í maí og bætti við að hún myndi sjálf kjósa þannig.
Hún hefur þó jafnframt sagt að ekki sé hægt að líta fram hjá þeim mikla fjölda íbúa sem krefst þess að framtíð Alberta verði tekin til umræðu. Samkvæmt Smith hafa samanlagt um 700 þúsund manns skrifað undir annars vegar áskorun um að Alberta verði áfram í Kanada og hins vegar áskorun um sjálfstæðisatkvæðagreiðslu.
Ríkisstjórn hennar ákvað því að bæta sjálfstæðisspurningunni við þjóðaratkvæðagreiðsluna 19. október. Smith hefur jafnframt heitið því að stjórnin muni virða þá pólitísku stefnu sem kjósendur gefa henni í atkvæðagreiðslunni.
Olían, Ottawa og áratuga óánægja
Sjálfstæðishreyfingin í Alberta á sér aðrar rætur en sú sem lengi hefur verið öflug í Québec.
Í Québec hefur sjálfstæðisbaráttan að stórum hluta snúist um franska tungu, menningu og þjóðernislega sérstöðu. Í Alberta er efnahagsleg og pólitísk óánægja við alríkisstjórnina í Ottawa mun stærri þáttur.
Alberta er hjarta olíu- og gasiðnaðar Kanada og sjálfstæðissinnar telja að íbúar fylkisins hafi um áratugaskeið þurft að sæta því að stjórnvöld í Ottawa takmarki orkuvinnslu, leggi á þá kostnað og nýti auð Alberta til að fjármagna önnur svæði landsins.
Þessi svokallaða „Western alienation“ – tilfinning Vestur-Kanadamanna um að stjórnmála- og efnahagskerfið sé sniðið að hagsmunum fjölmennari fylkja í austurhluta landsins – hefur lengi verið hluti stjórnmálanna í Alberta.
Reuters greindi í sumar frá því að sjálfstæðissinnar teldu sérstaklega alríkisstefnu í loftslags- og orkumálum hafa skaðað undirstöðuatvinnuvegi Alberta. Forsætisráðherra Kanada, Mark Carney, hefur á móti kallað sjálfstæðisumræðuna hættulegt pólitískt spil og lagt áherslu á einingu Kanada.
Stuðningur við sjálfstæðisferlið hefur aukist
Þótt sjálfstæðishreyfingin hafi náð mikilli athygli er meirihluti Albertabúa enn fylgjandi áframhaldandi veru í Kanada.
Nýleg Angus Reid-könnun sem birt var í ágúst sýndi að um 61% vildu að Alberta yrði áfram hluti Kanada en um 33% sögðust myndu kjósa að hefja ferlið í átt að bindandi sjálfstæðisatkvæðagreiðslu.
Það er þó nokkuð meiri stuðningur við sjálfstæðisferlið en mældist fyrr í sumar. Í Ipsos-könnun í júní sögðust aðeins 19 prósent ætla að kjósa með því að hefja slíkt ferli og 18 prósent sögðust myndu kjósa sjálfstæði ef beint væri spurt um aðskilnað.
Athygli vekur einnig að hluti þeirra sem styður sjálfstæðisleiðina virðist ekki endilega vilja stofna nýtt ríki. Í nýjustu könnuninni sagði stór hluti þeirra sem hlynntir voru aðskilnaði að atkvæðið snerist fremur um að senda Ottawa skilaboð en endilega um að Alberta yfirgæfi Kanada.
Tíu spurningar á kjörseðlinum
Sjálfstæðismálið er aðeins ein af tíu spurningum sem Albertabúar fá að taka afstöðu til 19. október.
Meðal annars verður kosið um aukið vald Alberta yfir innflytjendamálum, aðgang fólks með tímabundna dvalarstöðu að opinberri þjónustu, kröfu um sönnun kanadísks ríkisborgararéttar við kosningar, skipan dómara, afnám ókjörinnar öldungadeildar Kanada og aukinn rétt fylkja til að hafna alríkisáætlunum.
Kosningin er því í víðara samhengi uppgjör um samband Alberta og alríkisstjórnarinnar í Ottawa.
Jafnvel sigur sjálfstæðissinna yrði aðeins upphafið
Jafnvel þótt meirihluti kjósi í október að hefja sjálfstæðisferli er langt í land áður en sjálfstætt ríki Alberta gæti orðið að veruleika.
Hæstiréttur Kanada komst að þeirri niðurstöðu árið 1998, í tengslum við sjálfstæðisbaráttu Québec, að ekkert fylki geti einhliða sagt sig úr Kanada.
Skýr meirihluti fyrir sjálfstæði í skýrri þjóðaratkvæðagreiðslu myndi hins vegar skapa skyldu fyrir alríkisstjórnina og önnur fylki til að ganga til stjórnarskrárviðræðna. Samkvæmt svokölluðum Clarity Act þarf kanadíska þingið jafnframt að meta hvort spurningin og niðurstaðan teljist nægilega skýr áður en slíkar viðræður hefjast.
Atkvæðagreiðslan 19. október gæti því reynst aðeins fyrsta skrefið í löngu ferli.
