Heilbrigðiseftirlit Mosfellsbæjar gerði Veitum að stöðva framkvæmdir fyrir helgi á meðan unnið væri að því að stækka svarfþró, sem er stór skurður sem á að hægja á vatninu, á svæðinu til að grípa betur fínan sand sem kemur upp úr holunni og hefur legið á vatninu og gert það gruggugt.
„Þegar þú hægir á vatninu hefur þetta fína efni meiri tíma til að setjast á botninn áður en það fer út í ána,“ segir Silja Ingólfsdóttir upplýsingafulltrúi Veitna og að framkvæmdir hafi verið stöðvaðar í gær í sólarhring á meðan þau unnu að því að stækka svarfþróna. Á meðan hafi mold borist í ána og því hafi hún fengið á sig brúnleitan lit í gær.
„Fínefnið, svarfbor, er bergmulningur sem kemur þegar borinn borar sig niður. Þá er notað vatn til að ná því upp aftur til þess að það stífli ekki heitavatnsæðarnar sem við erum að leita að. Þá berst það upp og fer í gegnum svarfþrær og bergmulningur sest þá á botninn.“
Skilja áhyggjur íbúa
Hún segir skiljanlegt að það veki áhyggjur íbúa þegar litabreyting verði á ánni. Með vatninu sem komi upp úr holunni berist mjög fínn sandur en að gerðar séu ráðstafanir til að fanga sem mest af grugginu úr vatninu áður en það fari í ána.
„Við tökum þessu mjög alvarlega og erum að vinna með eftirlitsaðilum af því að lífríkið og umhverfið eiga að njóta vafans,“ segir Silja.
Hún segir þetta ekki eiga að hafa áhrif á lífríkið en þau vilji ná fínrykinu og rannsaka áhrifin betur.
„Meðan á borun stendur er fylgst vel með ánni sem tekur við vatninu eftir borun og það er gert bæði á landi og með dróna úr lofti. Lífríki við og í ánni fær að njóta vafans og unnið er í góðri samvinnu við Umhverfis- og orkustofnun og sveitarfélagið,“ segir Silja og að þau skilji vel áhyggjur fólks og taki þessu mjög alvarlega.
Umfangsmikil leit
Í tilkynningu frá Veitum um boranirnar segir að um sé að ræða umfangsmestu jarðhitaleit í 50 ár og að í átakinu sé stefnt að því að bora 29 holur á komandi árum, þar af 15 holur í ár.
„Eitt af markmiðum Veitna er að draga úr áhrifum starfsemi sinnar á loftslagið og því er borað með rafmagni þar sem því verður komið við, annars verður notast við lífdísel (VLO) sem dregur úr losun um allt að 90% miðað við notkun dísedísilolíutlaður samdráttur losunar sem á að nást í ár með notkun rafmagns og lífdísels til borunar er um 3000 tonn CO2 ígildi, sem samsvarar 16-faldri losun bílaflota Veitna,“ segir í tilkynningunni.
Friðlýst svæði á tveimur stöðum
Andrés Skúlason, verkefnastjóri hjá Landvernd, segir mikilvægt þegar horft er til mengunarinnar að verklagsreglur hafi verið brotnar hjá Veitum við það að halda leirleðjunni í sérstökum gryfjum á verkstað og að leðjunni hafi svo verið streymt út í árfarveg Varmár sem fari á tveimur stöðum í gegnum friðlýst svæði, við Leirvog og Álafoss.
„Leiruvogur sem Varmá fellur í er friðlýstur vegna fjölbreyttrar fuglafánu en Leiruvogur og Blikastaðakró eru taldar einar allra mikilvægustu búsvæði vaðfugla ýmissa og fleiri fuglategunda á öllu suðvesturhorninu. Heildaráhrifin af þessari gríðarlegu útskolun á leir frá borteigum Veitna geta haft afdrifaríkar afleiðingar á vatnshlot Varmár og nærliggjandi svæða,“ segir Andrés sem hefur fylgst náið með svæðinu síðustu daga og rætt við íbúa.
Hann segir ána hafa verið dökkrauða í gær og það hafi verið rosalegt að horfa á það.
„Þetta er miklu meira en siðferði Veitna, áin rennur í gegnum tvö friðlýst svæði, annað er friðlýst náttúruvætti og hitt er upp við Álafosskvosina. Þar hef ég hitt íbúa sem eru algjörlega miður sín af því að það er allt fuglalíf farið,“ segir hann og að íbúar hafi séð fljótandi dauða unga í ánni.
Lituð alla leið
Sjálfur hafi hann ekið meðfram ánni í gær og niður í Leirvog og áin hafi verið lituð alla leiðina.
„Ég held ég hafi séð einn fugl alla leiðina, yfirgefinn stokkandarkarl. Þetta er ótrúleg vanvirðing,“ segir hann og gagnrýnir að íbúar hafi verið illa upplýstir um framkvæmdina.
Hann segir Landvernd ekki hafa aðgang að efnainnihaldi en í sambærilegu máli í Krýsuvík hafi verið varað við innihaldi borvatns vegna brennisteins og brennisteinssýru og svona breytingar geti haft áhrif á sýrustig vatnsins. Það eina sem hann geti fullyrt um sé setið sem myndist af fínögnunum sem hafi verið dælt út í vatnið. Það geti haft víðtæk áhrif á botndýralíf því leirin setjist á botninn.
„Það hefur svo aftur áhrif á botndýralíf og fæðuöflun, til dæmis fugla. Ofan á allt saman er botngróður hreinlega að leysast upp út frá þessari drullu,“ segir hann og að fuglafræðingar hafi í samtölum við hann lýst yfir miklum áhyggjum af þessari framkvæmd.
Vona að þetta dugi
Hörður Þorsteinsson, framkvæmdastjóri heilbrigðiseftirlitsins í Mosfellsbæ, tekur undir áhyggjur Landverndar af framkvæmdinni og áhrifum hennar á lífríki Varmár.
„Framkvæmdir voru stöðvaðar og þeir eru að ganga frá þessari svarfþró þannig að það þarf að taka stöðuna núna þegar menn fara aftur af stað með framkvæmdir. Vonandi gengur þetta eftir,“ segir hann.
Er vitað að þetta dugi?
„Það er það sem við vonum, það er ekki alveg gefið að það dugi en það verður að taka stöðuna á því hvað þarf til að stoppa dreifingu setefna í Varmá.“
Það sé verið að stækka svarfþróna. Svarfþró sé tjörn þar sem efni eigi að ná að falla til botns svo það renni hreint vatn þaðan og í ána.
„Sú svarþró sem var fyrir var of lítil og annaði ekki þeirri mengun sem kom úr holunni, nú er verið að stækka þessa svarfþró þannig að það eru komnar tvær,“ segir hann og að þau voni að með því að stækka þrána verði hægt að fella þetta út.
„Annars verður að skoða aðrar aðgerðir.“
Hvað varðar áhyggjur af lífríki við ána segir Hörður efnin sem komi upp náttúruleg og svipi til efna sem komi upp í jökulám.
„Það jafnar sig með tímanum en þetta getur kæft brotngróður og haft áhrif á fuglalíf,“ segir hann og að það verði að koma í ljós hversu langan tíma það taki að jafna sig.
Hörður segir í tengslum við þetta verkefni áhyggjuefni að löggjafinn sé með lagabreytingum að veikja almennt eftirlit. Jarðboranir séu nú, samkvæmt nýjum lögum, ekki lengur leyfisskyldar en þetta verkefni hafi þó fengið útgefið leyfi heilbrigðiseftirlits og verið auglýst í janúar.
„Nú eru jarðboranir ekki leyfisskyldar lengur, bara jarðborinn og við höfum vakið athygli á því að eftirlit sé ekki eins sterkt,“ segir Hörður en í umsögn hans um reglugerðarbreytingu um tilkynningarskylda færanlega starfsemi er fjallað um það til dæmis að í lagabreytingunni hafi orðið ákveðið þjónusturof og að nú þurfi að standa miklu betur að kynningu á reglugerðarbreytingum. Stór veikleiki breytingarinnar felist í því hvernig ábyrgð á eftirliti skiptist.
„Setþró, geymsla svarfs og varnir vegna olíu eru forsenda þess að borinn geti starfað án þess að menga. Ef starfsleyfi og eftirlit með bor er hjá Umhverfis- og orkustofnun, en borplan og mengunarvarnarbúnaður lenda að stórum hluta hjá sveitarfélagi eða í framkvæmdaleyfi, er búið að skipta ábyrgð og eftirliti á einni mengunarhættu þar sem heilbrigðiseftirlitin höfðu eftirlit með áður, en eftirlit færist á tvo eftirlitsaðila,“ segir í umsögninni og að borframkvæmdir séu þekktar fyrir að valda mengun séu mengunarvarnir ekki rétt hannaðar.
„Í eldra fyrirkomulagi var starfsleyfi gefið út fyrir tiltekna holu eða holur. Við það mat var hægt að skoða borframkvæmdina sem eina heild, þ.m.t. hvaðan vatn yrði tekið, hvert affallsvatn færi, hvort setþró væri nægileg, hvernig borsvarf yrði meðhöndlað, hvort áhrifamat fyrir vatnshlot lægi fyrir, hvort náttúru- eða vatnsverndarsvæði væru undir og hvort mengunarvarnir væru fullnægjandi. Með nýju fyrirkomulagi er hætta á að hluti þessara þátta verði annaðhvort ekki metinn með sama hætti eða færist til sveitarfélagsins án þess að skýrt sé hvort sveitarfélagið hafi burði, vilja eða lagalega stöðu til að bera þá ábyrgð að fullu,“ segir enn fremur í umsögninni.
Vakta ána áfram
Hörður segir sem dæmi Heilbrigðiseftirlitið hafa gefið út starfsleyfi fyrir borun Veitna en nú séu þau fallin úr gildi og að Umhverfisstofnun eigi að hafa eftirlit með framkvæmdinni. Heilbrigðiseftirlitið hafi svo eftirlit með mengun árinnar.
„Við vöktum ána og vekjum athygli á því að viðkomandi rekstraraðili sé ekki að sinna sinni skyldu. Eftirlit er þá hjá Umhverfisstofnun en við höfum lýst yfir áhyggjum af þessu. Það er alltaf ákveðin hætta í því að eftirlitið veikist þegar það er verið að einfalda regluverkið,“ segir hann.
Hörður segir heilbrigðiseftirlitið í samstarfi við Umhverfisstofnun fylgjast náið með framkvæmdinni og að það muni skoða stöðu árinnar vel í vikunni þegar framkvæmdir fara aftur af stað. Það muni meta hvort svarfþrærnar séu að virka nægilega vel.
„Það vilja allir að þetta gangi upp, og örugglega Veitur mest, enda eru þau ábyrgðaraðilarnir og eiga að vera á tánum með þetta,“ segir hann og að það komi, sem dæmi, skýrt fram í starfsleyfinu sem þau gáfu upprunalega út að það eigi að stöðva framkvæmdir um leið og mengunar sé vart í ánni. Það hafi átt að grípa strax til aðgerða og heilbrigðiseftirlitið sé ekki sátt við það hversu lengi Veitur voru að bregðast við.
