Júlíus Valsson skrifar:

Heyið og hlöðubruninn

Á leiðinni austur yfir Hellisheiði á sunnudaginn var, í hausti sem enn hefur ekki gert upp hug sinn, tók undirritaður að telja heyrúllur á túnunum í Ölfusi til að halda sér vakandi. Talan glataðist tvisvar, fyrst við afleggjarann að Þorlákshöfn og aftur þegar rúta úr Bláa lóninu ók fram úr, og þegar heim var komið stóð eitt upp úr af öllum hugareikningnum sem var gömul regla sem bóndi undir Eyjafjöllum kenndi mér fyrir mörgum árum. Maður selur ekki hey af garðanum fyrr en maður veit hvað kýrnar þurfa fram á vor. Til er nýrri regla, sem hljóðar svo að selja skuli allt sem býðst og treysta því að nágranninn hlaupi undir bagga ef illa vorar.

Sú síðari hefur í meginatriðum verið orkustefna íslenska ríkisins síðan árið 2003.

Það sem stendur í lögunum

Með raforkulögum nr. 65/2003 var fyrsti orkupakki Evrópusambandsins leiddur í íslenskan rétt og þar með féll niður lagaskylda Landsvirkjunar að sjá almenningsveitum fyrir nægri raforku. Ekkert kom í staðinn. Þriðji orkupakkinn, sem Alþingi samþykkti 2. september 2019, herti á markaðsfyrirkomulaginu, gerði eftirlitið sjálfstæðara og setti orkuviðskipti landsins undir sömu reglur og gilda á meginlandinu, þótt hingað liggi enginn strengur, enn sem komið er. Síðan hefur uppboðsmarkaður með raforku tekið til starfa og orkan gengur kaupum og sölum eins og hver önnur vara, skór eða tyggjó. Raforka telst ekki lengur lífsnauðsynleg þjónusta heldur „vara“, allt samkvæmt reglum ESB.

Tölur Höllu Hrundar

Í þingsályktunartillögu Höllu Hrundar Logadóttur og fjögurra samflokksmanna hennar, sem nú er flutt í þriðja sinn, eru tölurnar dregnar fram af nákvæmni sem ástæða er til að staldra við. Heimilin nota innan við 5% raforkunnar. Hárgreiðslustofur, bændur, bankar og annað venjulegt atvinnulíf bæta við hátt í 15%. Tæp 80% fara til álvera, járnblendis og gagnavera sem tryggja sér orkuna með langtímasamningum. Flutningstöp kerfisins, um 2% markaðarins, samsvara helmingi þess sem öll heimili landsins nota, og þegar sú orka fékkst ekki hækkaði verðið á henni um rúmlega 300% á skömmum tíma.

Þrautavara

Núverandi ráðherra, Jóhann Páll Jóhannsson, fékk samþykkt lög nr. 47/2025 hinn 14. júlí í fyrra. Kjarni þeirra er 9. gr. raforkulaga: valdi „ófyrirséð og/eða óviðráðanleg atvik“ því að framboð raforku fullnægi ekki eftirspurn ber flutningsfyrirtækinu að grípa til skömmtunar, og þá njóta heimili og mikilvægir samfélagsinnviðir forgangs. Meiri hluti atvinnuveganefndar áréttaði um leið að skömmtun væri þrautavaraúrræði.

Ráðherra getur með réttu bent á að hann lauk verki sem forverar hans strönduðu á, og að stjórnarsáttmálinn frá 2024 bindur ríkisstjórnina við forgang heimila, þó aðeins þegar ófyrirséð atvik hafa riðið yfir. Hann hefur einnig lagt fram frumvarp gegn markaðsmisnotkun og innherjaviðskiptum með raforku. Rökin fyrir að ganga ekki lengra eru ekki léttvæg. Sé tiltekinn hópur tekinn út fyrir markaðinn og honum tryggt fast verð greiða aðrir mismuninn, fjárfestar í nýrri orkuöflun fá óskýrari skilaboð, og skilgreiningin á því hver telst til almennings verður fljótt að deiluefni sem lögfræðingar orkufyrirtækjanna kunna betur að meta en heimilin. Þá má halda því fram, með nokkrum rétti, að besta vörn heimilanna sé einfaldlega meiri orka. Allt þetta má fallast á, og samt situr eftir ein staðreynd sem rökin snerta ekki. Lögin frá í fyrra veita heimilunum forgang að því sem eftir er þegar óviðráðanleg atvik hafa þegar riðið yfir. Þau kveða ekkert á um hver eigi að tryggja að nóg sé til áður en atvikin verða.

Hvað hefur Ísland „undirgengist“?

Hér er rétt að rifja upp hvað Evrópuréttur leyfir í raun. Tilskipun 2009/72/EB, kjarni þriðja orkupakkans, heimilar aðildarríkjum í 3. gr. að leggja almannaþjónustukvaðir á orkufyrirtæki í þágu almannahagsmuna, þar á meðal um afhendingaröryggi og verð. Sú dyr hefur staðið opin frá 2009. Í sömu tilskipun eru sérstök ákvæði um öryggisráðstafanir þegar skyndileg kreppa steðjar að. Íslenskur löggjafi hefur um árabil gengið fram hjá fyrri dyrunum og lögfest þær síðari, og kallar það „orkuöryggi almennings“. Ráðherra lýsti því sjálfur í þingræðu í október í fyrra að raforka væri vara sem gengi kaupum og sölum og að menn hefðu „undirgengist“ þessar reglur. Þar var vel að orði komist, því sagnorðið lýsir betur en flest annað hvernig sambandið við Brussel hefur þróast í þessum málaflokki.

Á meðan hefur það gerst, hljóðlega og án þess að nokkur greiddi um það atkvæði, að orkuinnviðir landsins hafa dregið að sér áhuga sem áður þekktist ekki. HS Orka hefur lengi verið í einkaeigu, vindorkuáform skipta tugum og gagnaver keppa við álverin um það sem eftir er af rennsli jökulánna. Á markaði þar sem 80% orkunnar eru þegar bundin í langtímasamninga og hin 20% ganga kaupum og sölum er eðlilegt að þeir sem bjóða best fái það sem þeir biðja um. Það er tilgangur markaðar. Það er ekki tilgangur ríkis.

Bóndinn undir Eyjafjöllum hafði þetta einfaldara. Hann vissi að hlaðan brennur sjaldan, og hann vissi líka að reglan um heyið var ekki sett vegna hlöðubruna. Hún var sett vegna venjulegs árferðis, venjulegs íslensks vetrar.

Rúllurnar aftur

Rúllurnar í Ölfusi voru komnar undir plast og einhver hafði talið þær rétt. Bóndinn þar veit hvað hann á til vorsins. Heimilin í landinu njóta samkvæmt gildandi lögum forgangs að því sem eftir stendur þegar hlaðan hefur brunnið, og fram að því er þeim frjálst að bjóða í heyið á móti gagnaverunum.