Tilefnið eru ummæli Lilju Alfreðsdóttur, formanns Framsóknar, í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni um að tengsl séu á milli innleiðingar 4G og lækkandi fæðingartíðni á heimsvísu. Með innleiðingu 4G hafi fólk í fyrsta sinn komist á hratt þráðlaust internet, hvar og hvenær sem er og í það fari því meiri tími en í félagsleg samskipti auglitis til auglitis.
Vísar hún í umfjöllun Financial Times þar sem vísað er í nýlega rannsókn á málinu þar sem fram kemur að ýmislegt bendi til þess að aukin tækninotkun sé eitt af því sem hafi áhrif á fæðingartíðni meðal ungmenna. Fylgir Lilja þar eftir grein sinni í Morgunblaðinu undir yfirskriftinni „Tæknin lækkar fæðingartíðni.“
Rannsökuðu tengsl milli fæðingartíðni og notkunar tækni
„Í nýrri stórmerkilegri rannsókn eftir Hudson og Moscoso-Boedo, sem fjallar um hríðlækkandi fæðingartíðni hjá ungmennum í hinum stafræna heimi (e. The Collapse of Teen Fertility in the Digital Era), kemur í ljós að tæknin skiptir sífellt meira máli. Höfundarnir sýna fram á að þar sem 4G og snjallsímar náðu fyrst fótfestu lækkaði fæðingartíðni hraðast,“ skrifar Lilja í Moggann.
„Ungt fólk ver nú mun meiri tíma á netinu en í félagslegum samskiptum augliti til auglitis. Rannsóknin bendir til þess að þegar samskipti færast yfir á skjáinn minnki ekki aðeins félagsleg tengsl heldur einnig líkurnar á því að fólk stofni fjölskyldu.“
Lilja ræðir málið enn fremur í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni. Þar er hún spurð nánar út í greinina.
Þú ert með áhugaverða grein í Morgunblaðinu í dag sem ber yfirskriftina: Tæknin lækkar fæðingartíðni, hvert ertu að fara með þessu?
„Það er þannig að eitt stærsta viðfangsefni samtímans, ekki bara hér á landi, heldur um alla veröld er hríðlækkandi fæðingartíðni. Og þegar fæðingartíðni, þegar það dregur svona mikið úr, og ég nefni til að mynda bara hér á Íslandi, þá er þetta þannig að á sirka svona rúmum tíu árum hefur dregið úr henni um sirka tuttugu prósent, farið úr held ég 1,96 barni á hverja konu í 1,53. Og þetta gerist mjög hratt.“
Ertu búin að finna sökudólginn?
„Ég er ekki búinn að finna hann, skal ég segja ykkur, en þetta er svona eitt af því sem við hagfræðingar höfum mikinn áhuga á vegna þess að það sem gerist að það verður minni hagvöxtur, minna vinnuafl og þetta er mjög líklegt til þess að þrengja að velferðarkerfinu okkar vegna þess að það verða þá færri vinnandi hendur til að styðja við heilbrigðisþjónustuna okkar og áhrifin koma síðar fram,“ segir Lilja.
„Einn vandinn til að mynda, þar sem ég þekki mjög vel til þar sem ég lærði á sínum tíma í Suður-Kóreu, er að þar eru til að mynda sumir háskólar að verða tómir af því að þetta er búið að gerast mjög hratt. Það eru auðvitað mjög margir sem hafa verið að rannsaka þetta en það var mjög áhugaverð rannsókn sem Financial Times var að fjalla um í síðustu viku og ég geri svolítið mat úr þessu í þessari grein en þar eru það Hudson og Moscoso sem komast að því að þetta tengist símunum okkar.“
Bíddu, hvernig þá?
„Það er þannig að þeir hafa fundið það út, það eru margir þættir sem hafa áhrif á þetta, en ein skýr breyta í þessu er að þar sem 4G hefur komið þá kemur oft, ekki bara hér heldur mjög víða, þá hefur, vilja þeir meina, fæðingartíðni lækkað.“
Eru tengsl þarna á milli?
„Það eru tengsl þarna á milli. Auðvitað er húsnæðisþáttur, hann skiptir miklu máli, en þarna sé ákveðin orsök sem þeir vilja meina að skipti máli. Ástæðan fyrir því að ég ákvað að skrifa um þetta er vegna þess að það er alveg ljóst að við, til að mynda minn flokkur, viljum hlúa mjög vel að heimilum og fjölskyldum þessa lands. Og það er ekkert hægt að horfa fram hjá þessu, hvað er að gerast hér líka.“
Lilja segist alltaf hafa talað fyrir því í stjórnmálum að horfa á staðreyndir og taka ákvarðanir út frá þeim. Hér sé ein staðreynd á ferð, að fæðingartíðni á Íslandi hafi lækkað verulega.
Þá í tengslum við innleiðingu á 4G?
„Ja, eitt af því sem við sjáum sem kemur fram í þessari rannsókn er að þetta er mjög líklega ákveðin breyta. Af því að það sem þeir sjá er að samskipti hafa breyst í kjölfar mikillar notkunar á tækninni. Og það sem ég er bara að segja líka: Við þurfum að horfa á alla þessa þætti, því niðurstaðan er fyrir framan okkur og það er tuttugu prósenta lækkun á yfir svona tíu ára tímabili á Íslandi og það sama er að gerast annars staðar. Það eru aðrir þættir sem við þurfum auðvitað að huga að og það er til að mynda það sem við munum þurfa og ég hef lagt mikla áherslu á og það er húsnæðisuppbygging.“
Vandinn flókinn og margþættur
Vísir bar hugleiðingar Lilju undir Sunnu Kristínu Símonardóttur, lektor við Félagsvísindadeild Háskólans á Akureyri, sem rannsakað hefur fæðingartíðni um árabil. Hún segir margt rétt sem Lilja bendir á en setur spurningamerki við vísun hennar í umrædda fræðigrein.
„Það er margt sem hún segir rétt, það eru náttúrulega alls konar mismunandi ástæður fyrir þessu, en greinin sem hún vísar í er um leið veikasti hlekkurinn í röksemdafærslunni vegna þess að í greininni er sérstaklega verið að skoða táningsþunganir, börn upp í nítján ára að aldri. Fæðingartíðni hjá þessum aldurshópi hefur farið lækkandi og það er þróun sem hefst löngu fyrr, löngu áður en símarnir komu inn í líf okkar og skemmdu það. Í íslensku samhengi hefur fæðingartíðni hjá unglingum farið lækkandi frá 1970.“
Þá bendir Sunna á að fræðigreinin hafi ekki enn verið ritrýnd. Það þýði að ekki sé búið að meta gæði rannsóknarinnar, aðferðafræði, gögn og niðurstöður svo hægt sé að tryggja fræðilegan áreiðanleika.
„Svo er það alltaf þessi spurning um það hvað er orsök og hvað er fylgni, að gera greinarmun á því að tveir hlutir geta gerst á sama tíma án þess að þeir séu að valda hvor öðrum.“
Er þá of snemmt að kenna snjallvæðingunni, innleiðingu 4G og notkun snjallsíma um lækkandi fæðingartíðni?
„Algjörlega. Ég held það sé aldrei að fara að vera ein meginskýring á þessu. En aftur á móti er þessi símavæðing, þetta að vera alltaf tengdur, innkoma iPhone-sins í okkar líf, auðvitað hafði þetta grundvallaráhrif á ótrúlega margt, okkar samskipti, hvernig við pörumst við aðra, leitum upplýsinga, þessi sítengdi veruleiki getur haft alls konar áhrif, meðal annars á viðhorf okkar til framtíðarinnar, hvort við upplifum heiminn öruggan eða óöruggan. Maður vill alls ekki vanmeta það að þetta hafi alls konar áhrif en það er mjög mikil einföldun að hengja fæðingartíðni bara við þessa tilteknu breytingu.“
Ísland tíu árum á eftir Norðurlöndum
Sunna segir fæðingartíðni á Íslandi hafa farið lækkandi ár frá ári árin eftir efnahagshrun. Á síðasta ári hafi hún staðið í stað. Um sé að ræða nákvæmlega sömu þróun og á hinum Norðurlöndunum, nema tíu árum síðar.
„Er þetta eitthvað til að hafa áhyggjur af? Ekki eins og er á Íslandi. Okkur er ekki að fækka heldur fjölga, því við erum svo heppin að hér er fullt af fólki sem vill flytja til Íslands og mér finnst það vera eitthvað sem við mættum vera meira vakandi fyrir, því staðreyndin er sú að við þurfum á þessu fólki að halda til að reka hér samfélag. Þetta er ekki eitthvað til að hafa áhyggjur af en við þurfum að skilja hvað veldur, það er eitthvað í okkar samfélagsgerð og það væri hægt að gera betur þannig að fólk sem vill eignast börn á annað borð upplifi að það sé fært um það.“
Hún segist skilja vel stöðu stjórnmálamanna sem oft leiti að einföldum svörum við vandamálum. Rannsóknir hafi hins vegar sýnt fram á að það séu margar ástæður fyrir því að fæðingartíðni lækkar og þær séu af margs konar toga, meðal annars menningarlegar.
„Hvernig fólk hugsar um líf sitt, hvernig það horfir til framtíðar, margar rannsóknir núna sýna að ungt fólk upplifir framtíðina kvíðvænlega, upplifir óöryggi og þá ertu ekki endilega líklegur til að eignast barn. Þá hefur það komið fram í okkar rannsóknum að foreldrahlutverkið er orðið erfiðara og meiri pressa á fólk að standa sig vel og gera allt rétt. Kröfurnar eru miklar og jaðra við fullkomnun sem veldur því að margir hugsa með sér hvort þeir séu tilbúnir til að verða þessi týpa af mömmu eða pabba?“ segir Sunna.
„Mér finnst persónulega rannsóknarviðfangsefni sem eru svona flókin og með svona margar tengingar við alls konar mismunandi breytur áhugaverð en fyrir stjórnmálamenn býður þetta kannski ekki endilega upp á spennandi svör. Þau vilja konkret svör, það þurfi bara sem dæmi að hækka barnabætur til að leysa vandann, á meðan staðan er sú að margar þjóðir hafa gripið til sértækra aðgerða til að reyna að hækka fæðingartíðnina, veitt skattaafslátt eða barnabætur en engin af þessum aðgerðum hefur haft nokkur áhrif. Það segir okkur líka hvað þetta er ótrúlega flókið.“
