Júlíus Valsson skrifar:

Hinn 29. ágúst næstkomandi verða Íslendingar spurðir: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Orðalagið er mjög villandi. Þar er talað um viðræður og hvergi minnst á umsókn. Stjórnvöld hafa lagt áherslu á að atkvæðagreiðslan snúist einungis um að kanna hvað kunni að vera í boði. Sú framsetning stenst ekki nánari skoðun.

Aðildarviðræður eru ekki bara spjall

Aðildarviðræður við Evrópusambandið eru ekki almennt spjall milli ríkja. Þær eru formlegt ferli sem fer eingöngu fram milli sambandsins og ríkis sem hefur stöðu umsóknarríkis. Ríki sem situr við samningaborðið um aðild er umsækjandi. Viðræðurnar hafa auk þess skilgreint markmið samkvæmt stækkunarreglum sambandsins, sem er gerð aðildarsamnings. Enginn semur um aðild nema hann hafi sótt um hana.

„Já“ þýðir samþykki fyrir umsókn

Af þessu leiðir einföld staðreynd sem kjósendur eiga rétt á að fá skýrt fram: sá sem segir já í atkvæðagreiðslunni er um leið að samþykkja að Ísland standi sem umsóknarríki gagnvart Evrópusambandinu. Spurningin á kjörseðlinum sneiðir hjá orðinu, en hún breytir engu um inntakið.

Stjórnvöld byggja á því að ekki þurfi nýja umsókn þar sem umsóknin frá 2009 hafi aldrei verið formlega afturkölluð. Bréf utanríkisráðherra til sambandsins í mars 2015 lýsti því yfir að Ísland skyldi ekki lengur teljast umsóknarríki, en Alþingi ályktaði aldrei um afturköllun. Þessi lagatúlkun er umdeilanleg í báðar áttir. Framkvæmdastjórn ESB tók Ísland af lista yfir umsóknarríki eftir bréfið og það er ráðherraráðs sambandsins að ákveða hvort viðræður geti hafist þar sem frá var horfið. Á móti má halda því fram að bréf ráðherra án atbeina Alþingis hafi ekki getað fellt niður umsókn sem Alþingi sjálft stóð að með þingsályktun.
Hvor túlkunin sem verður ofan á breytir þó engu um kjarna málsins. Verði niðurstaðan já mun Ísland annaðhvort endurvekja gömlu umsóknina eða leggja fram nýja. Í báðum tilvikum verður landið umsóknarríki í aðildarferli, með öllum þeim skuldbindingum sem því fylgja. Þar á meðal eru aðlögunarkröfur í þeim samningsköflum sem enn eru óopnaðir, en af 35 köflum viðræðnanna 2009–2013 voru aðeins ellefu opnaðir áður en viðræðurnar voru settar á ís.

Forsætisráðherra reynir að plata

Forsætisráðherra hefur sagt að atkvæðagreiðslan snúist um að kanna hvaða samningur gæti legið fyrir. Það er afar villandi framsetning. Hún er að plata! Kjósandinn er ekki spurður hvort hann vilji láta kanna eitthvað. Hann er spurður hvort Ísland eigi að ganga inn í formlegt aðildarferli sem umsækjandi, ferli sem hefur það yfirlýsta markmið að enda með aðildarsamningi og inngöngu í sambandið. Sú vegferð endar auk þess á áfangastað sem núgildandi stjórnarskrá útilokar, því hún hefur ekkert ákvæði um framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegra stofnana. Áður en af aðild gæti orðið þyrfti stjórnarskrárbreytingu sem tvö þing samþykkja með alþingiskosningum á milli. Um þá áætlun hafa stjórnvöld ekkert sagt í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar.

Kjósendur eiga skilið heiðarlega framsetningu.

Já-atkvæði hinn 29. ágúst er samþykki fyrir því að Ísland verði á ný umsóknarríki um aðild að Evrópusambandinu. Það kann að vera afstaða sem einhverjir vilja taka og um hana má kjósa. En þá á líka að kalla hlutina sínu rétta nafni.

Það má ekki plata!

Heimildir

Þingsályktun nr. 14/157 (2026); þingsályktun um aðildarumsókn 16. júlí 2009; bréf utanríkisráðherra til ESB 12. mars 2015; upplýsingavefur landskjörstjórnar um þjóðaratkvæðagreiðsluna; stækkunarreglur ESB (49. gr. sáttmálans um Evrópusambandið).