Yfirstandandi útgáfa af veðurfyrirbærinu El Niño gæti orðið sá sterkasti frá því mælingar hófust. Margir hafa varað við því að áhrifin verði bæði meiri og vari lengur en dæmi eru um á síðari tímum. Þetta ofan á loftslagsbreytingar af mannavöldum gera það að verkum að næsta ár verður örugglega það hlýjasta í manna minnum. Hitamet hafa þegar fallið hvert af öðru undanfarin ár, og það virðist ljóst að það verði ekki neitt lát á því.
Fjallað var um veðurfyrirbærið El Niño í fréttaskýringaþættinum Heimskviðum á Rás 1:
El Niño á sér stað að jafnaði á fjögurra ára fresti. Áður en við útskýrum hvernig þetta fyrirbæri verður til er rétt að skoða fyrri dæmi um það þegar styrkur El Niño var mestur síðustu áratugina.
1982-83: Heilabólgufaraldur og lenging sólarhringsins
Veturinn 1982-83 voru miklir þurrkar í Ástralíu, Afríku og Indónesíu. Metúrkoma féll í Perú sem var svo mikil að rennsli í ám þúsundfaldaðist og fólk flúði landið unnvörpum sem hafði áhrif á efnahag þjóðarinnar í mörg ár á eftir. Veturinn í norðanverðri Ameríku var óvenju hlýr og mikil flóð gengu yfir suðurhluta Bandaríkjanna. Heilabólgufaraldur kom upp á austurströnd Bandaríkjanna eftir að heitt og rakt vor fjölgaði moskítóflugum, auk þess sem snákabitum fjölgaði í Montana. Áhrifin fundust líka á vesturströndinni, meðal annars þegar starfsaðstaða strandvarða við Santa Monica bryggjuna við Los Angeles skolaðist burt í stormi í janúar 1983.
Vísindamenn komust meira að segja að því að skriðþungi jarðar færðist lítillega vegna breytinga á eðlilegu mynstri strauma og vinda og í lok janúar 1983 lengdist sólarhringurinn um 0,2 millisekúndur.
Veturinn 1997-1998: Sextánföld meðalúrkoma og metfjöldi fellibylja
Veturinn 1997-1998 urðu flóð af áður óþekktri stærð urði í Kenía og Suður-Sómalíu sem leiddu ekki aðeins af sér uppskerubrest heldur komu af stað faraldri af veirusjúkdómnum Rift Vallye hita, sem barst milli manna og búfénaðar með moskítóflugum sem fjölgaði hratt við þessi skilyrði. Úrkoman í Perú var 16 föld meðalúrkoma, en ólíkt 1982 var hægt að spá fyrir um það þannig að stjórnvöld gátu gert ráðstafanir til að draga úr tjóninu. Fæðukeðjan í sjónum breyttist verulega og er til að mynda talið að 16% allra kórala í heiminum hafi dáið þennan vetur. Þurrkar í Indónesíu voru með þeim verstu í sögunni og því fylgdu bæði uppskerubrestur og gróðureldar. Veturinn var óvenju hlýr í Bandaríkjunum og til að mynda mældist 22 stiga hiti í New York á aðfangadagskvöld. Metfjöldi fellibylja og skýstróka gekk yfir Flórída sem varð 42 að bana, eins og þessi frétt RÚV frá í febrúar 1998 er dæmi um.
Og svipað má segja um árið 2015. Metfjöldi fellibylja á Kyrrahafi, þurrkar í Ástralíu sem leiddu til gróðurelda og hin frægu kóralrif við norðurströnd landsins létu verulega á sjá. Þurrkar voru í norðanverðri Suður-Ameríku en óvenju miklar rigningar í sunnanverðri álfunni. Þá voru einnig óvenjumikil flóð í Bretlandi.
Þetta eru þau tilvik þar sem El Niño hefur verið hvað sterkastur á síðari tímum. El Niño á sér stað að jafnaði á um fjögurra ára fresti. Nú telja vísindamenn að fyrirbærið, sem þegar er farið að herja á sínar hefðbundnu lendur, geti orðið öflugra en nokkru sinni fyrr og nokkrar þjóðir hafa þegar lýst yfir neyðarástandi.
Nánar um það síðar - en skoðum fyrst hvað El Niño er og hvernig það verður til?
Tilfæring á hlýjum sjó
El Niño er eitt af þremur fyrirbærum í Kyrrahafinu við miðbaug sem verða til þegar sjávarhiti breytist. El Niño þýðir "strákurinn" á spænsku en er oftast notað um Jesúbarnið. El Niño verður þegar sjórinn hlýnar. La Niña, spænska orðið yfir stelpu, verður þegar sjórinn kólnar. Þess á milli er hlutleysi. Skilgreiningarnar fara eftir samspili sjávarhita og breytinga í andrúmsloftinu.
Fyrirbærinu var fyrst gefið þetta nafn árið 1892. Skipstjóri einn, Camilo Carillo, sagði þá á ráðstefnu landfræðinga í Lima höfuðborg Perú að perúskir sjómenn hefðu gefið hlýjum sunnanvindum þetta nafn. Ástæðan var sú að þessir vindar væru sterkastir um jólaleytið. Nafngiftin bendir til þess að þeir hafi litið þessa hlýju strauma jákvæðum augum.
Sjávarhiti í Austur-Kyrrahafi nærri miðbaug, þ.e. undan vesturströnd Suður-Ameríku, er yfirleitt um 20 gráður en hlýrri í Vestur-Kyrrahafi, þ.e. norðaustan við Ástralíu, um 28-30 gráður. El Niño á sér stað þegar sterkir austanvindar blása hlýrri sjó frá Ástralíu til Suður-Ameríku og sólin hitar þann sjó líka. Yfirborðssjórinn nær þá dýpra en almennt við vesturströnd Suður-Ameríku. Þetta þýðir ekki aðeins að sjórinn hlýnar töluvert, jafnvel um allt að fimm gráður, heldur hækkar líka vatnsborð sjávar. Og hlýrri sjór þýðir hærri lofthita.
„Yfirborðshiti sjávar sem er alla jafna mestur Asíumegin færist til og verður allt í einu mestur við strönd Suður-Ameríku. Þegar yfirborðshitinn breytist hefur það töluverð áhrif á veðurfar á þessu svæði og það er alveg þekkt að það rigni í til dæmis eyðimörkin í Chile í El Niño ástandi og þorni upp hinum megin við Kyrrahafið þegar venjulega er miklu meiri úrkoma á þeim slóðum og þurrkar í Chile,“ útskýrir Elín Björk Jónasdóttir veðurfræðingur og sérfræðingur í loftslagsmálum.
Áhrifin geta verið víðtækari og náð út fyrir miðbaugssvæði Kyrrahafsins. Elín Björk segir þetta hafa bein áhrif á öll lönd sem liggja að Kyrrahafi, þar sem breytingar verða á sjávarhita, lofthita og úrkomu. „En síðan, af því að þetta er náttúrlega alveg gríðarlega stórt svæði og veðrakerfið og andrúmsloftið er tengt þá hefur þetta keðjuverkandi áhrif um mestallan heim. Það er einkum og sér í lagi á suðurhvelinu af því að það er styst þangað - þetta gerist alltaf sunnan við miðbaug. En þetta hefur líka áhrif sums staðar á norðurhveli. Úrkoma og flóð til dæmis í suðurhluta Bandaríkjanna hefur verið tengd El Niño árum. Að sumu leyti hefur verið hægt að tengja kaldari vetur í Evrópu líka en það er mun veikari tenging og gæti verið eitthvað annað sem hefur áhrif þar.“
Ýtir undir hlýindi á heimsvísu
Í dæmunum þremur sem voru nefnd í upphafi var El Niño mjög sterkur. Fyrirbærið verður mun oftar til en hefur ekki nærri alltaf þessi áhrif. Elín Björk segir að ekki sé vitað hvað eykur styrk hans þegar áhrifin eru mest en líklegt sé að önnur veðrakerfi hafi áhrif.
„Það er ekki nógu mikið af upplýsingum til sem segja okkur nákvæmlega hvað það er sem veldur því að sumir atburðir verða svona og aðrir ekki. En við vitum að eftir því sem að El Niño er sterkari og breytingin á meðalhitanum á yfirborði sjávar meiri þá hefur hún meiri áhrif á hita í andrúmslofti. Hlýjustu ár jarðar falla gjarnan á El niño árum þannig að El Niño ýtir undir hlýindi á heimsvísu.“
Neyðarástandi lýst í fjórum ríkjum
Eins og lauslega var minnst á áðan eru áhrifin af El Niño í þetta sinn þegar farin að koma fram. Þann 30. ágúst bættist Suður-Ameríkuríkið Ekvador á listann yfir þær þjóðir sem hafa lýst yfir neyðarástandi vegna El Niño. Rauð viðvörun sem gildir um allt landið. Það þýðir að virkjaðar eru almannavarnarnefndir sem eiga að samhæfa aðgerðir til að draga úr áhrifum El Niño og grípa til annarra aðgerða.
Þjú önnur lönd í rómönsku Ameríku hafa stigið þetta skref; Panama, Hondúras og El Salvador. Í öllum þessum löndum féllu hitamet bæði í júní og júlí. Panama hefur til að fyrirskipað minni skipaumferð um Panama-skurðinn frá og með 3. september, úr 36 tonnum í 34 tonn, sem minnkar svo í 32 tonn síðar í mánuðinum. Ástæðan er lækkandi vatnsborð í skurðinum vegna mikilla þurrka. Þetta varð meðal annars til þess að suðurkóreskt gasfyrirtæki greiddi 5,3 milljónir dollara til að skip þess fengi forgang að skurðinum áður en takmarkanirnar tóku gildi.
El Niño hefur þegar látið til sína taka í Suður-Ameríku og Asíu með metþurrkum sem svo leiða af sér gróðurelda, ýmist af mannavöldum eða frá náttúrunnar hendi eins og til dæmis vegna eldinga. Að auki hefur Perú lýst yfir neyðarástandi í um þriðjungi borga landsins. Þar fylgdu þau skilaboð að miklir hitar og rigningar gætu orðið til þess að það yrði ekki nóg til af mat fyrir íbúa. Í El Salvador hafa þurrkar valdið miklum uppskerubresti og stjórnvöld hafa kynnt áætlanir um mataraðstoð í þeim sveitum landsins sem eru ekki með áveitukerfi.
Í Indónesíu hafa verið miklir gróðureldar frá því í ágúst sem raktir eru til El Niño. Fyrir utan tjónið af eldunum sjálfum hefur þykkur reykur valdið fjölda manns óþægindum í öndunarfærum. Fyrir þessa elda höfðu 200 þúsund hektarar lands brunnið í gróðureldum á árinu, þrisvar sinnum meira landflæmi en höfuðborgin Jakarta, og svipað og flatarmál Snæfellsness.
Það er útlit fyrir að þetta sé aðeins forsmekkurinn að því sem koma skal.
Vísindamenn spá því að El Niño, sem er þegar farinn af stað, verði öflugri en nokkru sinni fyrr, nái hámarki fyrir lok árs og valdi methita á heimsvísu á næsta ári - og nóg hefur verið af slíku undanfarin ár. Þetta hefur til dæmis verið tilgreint í nokkrum vísindagreinum.
Fyrr í mánuðinum gaf Alþjóðaveðurfræðistofnunin út nýjasta mat sitt á El Niño. Þar segir að fyrirbærið gæti náð sínum mesta styrk í yfir 70 ár og varað að minnsta kosti fram í febrúar. Sú spá er með nánast hundrað prósenta vissu, sem hefur aldrei gerst áður.
Meðalsjávarhiti á þeim Kyrrahafssvæðum sem verða fyrir mestum áhrifum hefur þegar hækkað töluvert, á sumum stöðum um átta gráður. Celeste Saulo, forstöðumaður Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar, segir að þetta auki kraftinn í El Niño enn frekar og hann verði óhemju sterkur. „Ef fram fer sem horfir gæti El Niño orðið sterkari en nokkuð annað sem okkar mælingar ná yfir - sprengt þá mælikvarða sem við höfum notað undanfarna fjóra áratugi,“ segir Saulo.
Elín Björk tekur undir þetta og segir öll líkön benda í þá átt að óvenju kröftugur El Niño sé hafinn - og spár hafi bent til þess frá því í byrjun júní. Og það bætist ofan á öfgar sem hafa verið í veðurfari, með flóðum og hitabylgjum. „Það sem veldur okkur sem lifum og hrærumst í þessu miklum áhyggjum er að í ári sem var ekki undir áhrifum El Niño höfum við séð þessar ofboðslegu öfgar. Svo er El Niño núna í uppsiglingu og þá spyrjum við okkur hvað gerist þá á næsta ári. Það eru allar líkur á að öfgarnar ýkist þegar þetta bætið við þau aukalegu hlýindi sem eru í aðsigi.“
Við þetta bætist svo hitabylgjur um allan heim sem verða ekki útskýrðar með El Niño. „Það hefur sent hafeðlisfræðinga og haffræðinganna aftur að teikniborðinu. Við þurfum að setja upp einhvers konar mælikerfi og líkan sem geta hjálpað okkur að útskýra það. Við höfum verið á mjög viðkvæmum stað hnattrænt hvað varðar náttúruvá, sérstaklega af völdum loftslagsbreytinga. Með því að fá þennan aukna hita frá El Niño eigum við bara von á enn verri aðstæðum mjög víða.“ Meðal þess sem má búast við er að flóð og úrkoma valdi vandræðum í Suður-Ameríku, truflun verði á monsúnrigningum sem leiði til uppskerubrests og að aukinn raki í jarðvegi leiði víða til hækkandi hita og skyndiflóða.
Vísindamenn hafa almennt verið sammála um að bæði El Niño og loftslagsbreytingar eigi þátt í auknum veðuröfgum, ýmist aukinni úrkomu eða hækkandi hita. Umdeildara er hvort hlýnun jarðar auki áhrif El Niño, eða samspil þess við annað fyrirbæri, La Niña, sem hefur leitt af sér kaldara veður á hitabeltissvæðum í Kyrrahafi. Elín Björk segir loftslagsbreytingar líka hafa hækkað hita sjávar og verið er að skoða hvort það ýki áhrif El Niño. „Hitt er það að almenna tengingin sem við vitum hvað mest um er að á El Niño árum ýkjast þær loftslagsbreytingar sem þegar eru orðnar. Í almennu tali þá tölum við kannski ekki endilega um að loftlagsbreytingar hafi eitthvað með El Niño að gera en þær hinsvegar það fyrirbæri sem að espir loftlagsbreytingar og afleiðingar þeirra. Og það er ekki tilviljun að hérna mörg af hýjustu árunum frá upphafi mælinga séu á El Niño árum.“
Hún segir Ísland ekki verða fyrir beinum áhrifum af El Niño, en efnahagslega áhrif af til dæmis verðhækkunum vegna uppskerubrests komi líka fram hér á landi.
Elín Björk segir samfélög geta brugðist við áhrifum El Niño eingöngu en það sér erfiðara þegar áhrif loftslagsbreytinga af mannavöldum bætast við. „En auðvitað hafa tíðari náttúruváratburðir eða öfgaveður dregið rosalega mikið úr þrótti fólks til þess að vera endalaust að takast á við hamfarir. Við þekkjum það hér á Íslandi að þegar það voru náttúruhamfarir á hverju ári þá urðum við öll dálítið þreytt af því við vorum alltaf í einhverjum viðbragðsham. Þetta er eitthvað sem staðbundin samfélög þurfa að hugsa um en líka alþjóðasamfélagið. Það þarf að styrkja þau svæði sem hafa ekki nægar auðlindir eða mannskap eða fjármagn til að vera sífellt að endurbyggja. Ef það koma til dæmis stórar skriður eitt ár þá eru varnirnar sem voru til staðar líklega farnar. Þannig að það þarf alltaf að endurbyggja.“
Þrátt fyrir að hér hafi verið lýst heldur slæmri framtíðarsýn þá segir Elín Björk að ekkert bendi til þess að El Niño verði sterkari til frambúðar. Hún vonast til að rannsóknir sem gerðar verða meðan hann stendur yfir næstu mánuði leiði eitthvað í ljós. „Við sjáum betur í heimi þar sem að hlýnun jarðar er komin yfir 1,5 gráður í einhverja mánuði að ekkert sem gerist í veðrakerfinu er óháð loftslagsbreytingum. Þar getum við haft áhrif og stýrt einhverju. Það myndi muna mikið um ef við værum ekki með þessa bakgrunnslínu upp á 1,4-1,5 gráðu hlýnun í þessu ástandi þegar verið er að spá svona miklum El Niño vegna þess að það bætist bara ofan á. Það er ekki þannig að þetta sé svampur sem bara tekur við og segir, nú er það bara El Niño sem hefur áhrif. Þannig að þar þurfum við sennilega að skoða málin.“
