Júlíus Valsson skrifar:

Hjörtur J. Guðmundsson blaðamaður skrifar áhugaverða grein um EES í Mbl. í dag. Þar kemur m.a. fram, að Þegar Ísland gerðist aðili að EES-samningnum fyrir rúmum þremur áratugum var honum lýst sem viðskiptasamningi. Markmiðið var greiður aðgangur að innri markaði Evrópu fyrir íslenskar vörur og þjónustu. Á þeim tíma sem síðan er liðinn hefur samningurinn tekið stakkaskiptum. Hann er orðinn að umfangsmiklu löggjafar- og eftirlitskerfi sem teygir sig sífellt lengra inn á svið íslenskrar stjórnsýslu, langt út fyrir það sem nokkur hefði kallað fríverslun árið 1994.

Hver er ástæðan?

Ástæðan er einföld. EES er kvikur samningur. Ný löggjöf Evrópusambandsins sem fellur undir hann er tekin jafnt og þétt inn í samninginn og forsendan er einsleitni um allan innri markaðinn. Ísland getur komið sjónarmiðum á framfæri á undirbúningsstigi en hefur ekkert atkvæði þegar ráðherraráðið og Evrópuþingið taka lokaákvörðun. Þegar reglurnar hafa verið samþykktar tekur EES-ferlið við og Alþingi stendur frammi fyrir gerðum hlut. Fjármálaþjónusta, orkumál, fjarskipti, umhverfismál, vinnumarkaður, persónuvernd, samkeppni og ríkisaðstoð lúta nú að verulegu leyti reglum sem settar eru í Brussel.

Orkupakkar ESB

Orkumálin sýna þetta í hnotskurn. Ísland innleiddi þriðja orkupakka ESB þótt raforkukerfi landsins sé einangrað frá meginlandinu og þótt EFTA viðurkenndi sjálft árið 2019 að stór hluti reglnanna um millilandaviðskipti með raforku hefði litla sem enga hagnýta þýðingu hér á landi meðan sæstrengur væri ekki fyrir hendi. Samt skyldi innleiða regluverkið. Ekki vildu menn koma EES „í uppnám“. Nú skal lögleiða bókun 35, sem veitir reglum ESB sjálfkrafa forgang fram yfir íslensk lög. Þá snýst málið um stjórnskipun landsins fremur en um viðskipti.

Viðskiptahindrun í nafni viðskipta

Kaldhæðnin er sú að samningurinn, sem átti að greiða fyrir viðskiptum, er í vaxandi mæli hindrun í vegi viðskipta við aðra markaði. Evrópusambandið er í grunninn tollabandalag og slík bandalög eru andstæða frjálsra milliríkjaviðskipta. Verulegur hluti regluverks þess á sviði viðskipta er hannaður sem tæknilegar viðskiptahindranir til að vernda framleiðslu innan sambandsins, þótt það sé jafnan kynnt sem „aukin neytendavernd“. Ísland stendur utan tollamúra ESB en innan regluverksmúra þess.

Costco slapp fyrir horn, og þó…

Afleiðingarnar eru áþreifanlegar. Costco ætlaði upphaflega að reka verslun sína hér sem útibú frá Kanada en rakst strax á EES-samninginn og varð að gera hana að útibúi frá Bretlandi. Litlu munaði að hætt yrði við. Hlutdeild bandarísks vöruinnflutnings í veltu Innness hefur dregist verulega saman, einkum vegna kostnaðar við endurmerkingar sem regluverkið krefst. Í greinargerð með reglugerðardrögum um matvælamerkingar viðurkenndu stjórnvöld sjálf að regluverk sem tekið hefði verið upp í gegnum EES hefði skapað viðskiptahindrun gagnvart nánustu viðskiptalöndum Íslands utan svæðisins og minnkað svigrúm til samninga við þriðju ríki. Fríverslunarsamningur við Bandaríkin, sem ráðamenn í Washington hafa sýnt áhuga á vegna legu landsins, er vandséður á meðan bandarískar vörur þyrftu að lúta reglum ESB sem Ísland getur ekki breytt.

Atvinnulífið stynur undan þunga reglugerða ESB

Við þetta bætist að regluverkið er íþyngjandi fyrir íslenskt atvinnulíf. Draghi-skýrslan staðfestir að reglubyrði ESB skaði samkeppnishæfni sambandsins sjálfs, og skýrsla ráðgjafarnefndar um opinberar eftirlitsreglur frá 2016 sýndi að mikill meirihluti íþyngjandi löggjafar hér á landi kæmi frá ESB í gegnum EES og yrði ekki breytt. Gjarnan er sagt að samningurinn geri íslenskt atvinnulíf samkeppnishæft á við atvinnulíf innan EES. Nær væri að segja að hann geri það jafn ósamkeppnishæft.

Leiðin út: EFTA

Til er önnur leið og hún er sú sem ríki heimsins fara alla jafna þegar þau semja um viðskipti sín á milli. Brottför úr EES jafngildir hvorki brottför úr EFTA né einangrun frá alþjóðaviðskiptum. Ísland yrði áfram aðili að samtökum með víðtækt net fríverslunarsamninga um allan heim. Samhliða þyrfti að semja við ESB um nútímalegan viðskipta- og samstarfssamning, líkt og Ísland gerði með góðum árangri við Bretland eftir útgöngu þess úr sambandinu. Þar mætti leggja áherslu á vöruviðskipti, sjávarafurðir, flug, þjónustu, rannsóknir og gagnkvæma viðurkenningu þar sem hún er nauðsynleg. Fríverslunarsamningurinn frá 1972 er enn í gildi en of þröngur til að gegna þessu hlutverki einn.

Viðskipti við ESB eru mikilvæg og kalla á vandaða samningsgerð og skýra aðlögunaráætlun. Sú staðreynd segir hins vegar ekkert um nauðsyn þess að taka við síbreytilegu regluverki innri markaðarins á öllum sviðum. Utan EES fengi Alþingi aftur svigrúm til að móta reglur um ríkisaðstoð, fjárfestingar og orkumál innan þeirra marka sem WTO og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar setja. Eftirlit ESA og lögsaga EFTA-dómstólsins hyrfu eftir aðlögunartímabil.

Enginn er að tala um að yfirgefa Evrópu. Við verðum áfram „verðugir bandamenn“ og stöndum við okkar „alþjóðlegu skuldbindingar“ Spurningin snýst um hver semur lögin sem gilda á Íslandi. Fyrir lítið, sjálfstætt ríki með eigin auðlindir og eigin hagsmuni er það grundvallaratriði. EES er ekki framtíðin fyrir Ísland.