Norður-Írland er eitt fjögurra landa sem mynda Bretland.
Norður-Írland sker sig þó úr vegna sögu um deilur um framtíð þess, milli lýðveldissinna, sem vilja að Norður-Írland renni saman við Írland, og sambandssinna, sem vilja að landið verði áfram undir bresku krúnunni.
Áratugalöngum, blóðugum átökum þessara fylkinga lauk 1998 með friðarsamkomulagi sem kennt er við föstudaginn langa.
Fjallað var um málið í Speglinum.
Óvænt orð Bandaríkjaforseta vekja umræður
Donald Trump, Bandaríkjaforseti, var nýverið á Írlandi, í tveggja daga opinberri heimsókn. Bandaríkjamenn hafa viðhaldið hlutleysi í málefnum Írlands og Norður-Írlands en Trump setti það ekki fyrir sig og sagði blaðamönnum að Írland og Norður-Írland ættu að sameinast.
Það væri fjöður í hatt allra og gerðist einn daginn.
Þessi ummæli komu mörgum í opna skjöldu. Þau eru ekki síst áhugaverð í ljósi þess að fyrri Bandaríkjaforsetar hafa forðast að taka afdráttarlausa afstöðu með eða á móti sameiningu.
Áherslan hefur fremur verið á sjálfsákvörðunarrétt íbúa Norður-Írlands.
Breska ríkisstjórnin sendi strax út þau boð að friðarsamkomulagið frá 1998 yrði virt. Í því segir að Írland verði því aðeins sameinað ef meirihluti bæði Íra og Norður-Íra sé því fylgjandi.
Af hverju eru Norður-Írland og Írland ekki eitt og sama ríkið?
Sögu þess má rekja allt aftur til 17. aldar, þegar enskir og skoskir mótmælendur fluttu til hins kaþólska Írlands í stórum hópum, á land sem hafði verið tekið af kaþólskum íbúum þess - sérstaklega til Ulster í norðausturhlutanum.
Árið 1801 var Írland allt svo sameinað breska konungsdæminu og írska þingið lagt niður. Krafa meirihluta Íra um endurheimt sjálfstjórnar varð hins vegar æ háværari eftir því sem leið á 19. öldina en landnemarnir í Ulster vildu aftur á móti halda í tengslin við Bretland.
Til átaka kom á milli fylkinganna sem náðu hámarki með hinni svonefndu páskauppreisn 1916. Í framhaldinu lýstu Írar yfir stofnun lýðveldisins Írlands. Bretar viðurkenndu það ekki en settu lög sem skiptu Írlandi upp í sjálfstjórnarhéruðin Norður- og Suður-Írland. Þannig varð Norður-Írland til.
Við tóku áratugir vopnaðra og óvopnaðra átaka og þeim linnti ekki þótt suðurhluti Írlands yrði formlega sjálfstæður 1949.
Blóðug átök við Breta um sameiningu
Og átökin voru ekki bara langvarandi heldur líka hatrömm og mannskæð.
Í lok sjöunda áratugarins sauð upp úr í Norður-Írlandi og við tóku átök, tímabil sem kallað er The Troubles, sem ekki linnti fyrr en árið 1998. Alls féllu um 3.500 manns í þeim átökum.
Provisional IRA, vopnaður armur lýðveldissinna, barðist við Breta um sameiningu Írlands. Tímasprengjur voru sérgrein þeirra og á hóteli í Brighton 1984, þar sem ársþing Íhaldsflokksins var haldið, létust fimm og yfir þrjátíu særðust í sprengjuárás.
Sprengjan átti hins vegar að granda Margaret Thatcher forsætisráðherra, sem slapp.
Fimm árum áður var Mountbatten lávarður, frændi Elísabetar drottningar, drepinn þegar bátur hans var sprengdur í loft upp undan ströndum Norður- Írlands.
Sama dag voru 18 breskir hermenn drepnir í sprengjuárás á Norður-Írlandi. Þetta var einn blóðugasti dagurinn í þessari blóði drifnu sögu.
En 1998 var langþráð friðarsamkomulag, kennt við föstudaginn langa, loksins samþykkt.
Í því segir að þing Norður-Írlands, Stormont, skuli lúta stjórn bæði lýðveldissinna og sambandssinna. Það er gert til að tryggja að hvorugur hópurinn geti stjórnað hinum, einn.
Írland gekk í ESB og svo kom Brexit
Það reyndi á friðarsamkomulagið þegar Bretland yfirgaf Evrópusambandið 31. janúar 2020. Bretland og Írland höfðu áður verið bæði innan ESB og því voru engin tollamörk á milli þeirra.
Eftir Brexit varð hins vegar til ný staða: Norður-Írland er áfram hluti af Bretlandi en Írland er áfram aðildarríki ESB.
Þá þurfti að finna lausn á því hvernig ætti að halda vöruflutningum gangandi án þess að koma aftur upp eiginlegum landamærum milli Írlands og Norður-Írlands. Slík landamæri þóttu óæskileg í ljósi sögu átaka á svæðinu og friðarsamkomulagsins frá 1998.
Þess vegna var hinu svonefnda Northern Ireland Protocol komið á. Markmiðið var að forðast tollamörk á landamærum Írlands og Norður-Írlands með því að auka toll- og vörueftirlit með varningi sem fluttur er frá Bretlandi til Norður-Írlands.
Þannig urðu til eins konar landamæri á hafi úti í stað hefðbundinna tollamarka á landamærum Írlands og Norður-Írlands.
Eru einhverjar líkur á sameiningu?
En þá aftur að orðum Trumps um sameiningu Írlands og Norður-Írlands. Eru einhverjar líkur á henni?
Í skoðanakönnun frá því í fyrra má sjá að 33% íbúa Norður-Írlands vilja sameiningu við Írland en 46% vilja áframhaldandi samband við Bretland.
Það áhugaverða við þessar niðurstöður er að í yngsta aldurshópnum, 18-24 ára, sögðust 42% styðja sameiningu, samanborið við 28-32% í eldri aldurshópunum.
Það þýðir auðvitað ekki að sameining sé líkleg en getur verið merki um kynslóðabreytingu í afstöðunni til sameiningar.
Í friðarsamkomulaginu frá 1998 er grein um að ráðherra Norður-Írlands á breska þinginu hafi heimild til, og beri skylda til, að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu ef líklegt er talið að meirihluti kjósenda kjósi sameinað Írland.
Ef meirihlutinn segir já verða Bretland og Írland að semja um hvernig sameinað ríki verði útfært — þar með talið ríkisborgararéttur íbúa, heilbrigðiskerfi, lög, fjármál og stjórnskipan. Sameining er því raunverulegur möguleiki, en alls ekki sjálfgefinn.
Og orð Trumps fá þar litlu breytt en vekja umræður og valda fjaðrafoki.
