„Inni í fundarherberginu sátum við með Anthony Crosland, nýjum utanríkisráðherra, en Callaghan var þá orðinn forsætisráðherra. Andrúmsloftið var fremur stirt. Tvær eða þrjár undirnefndir voru skipaðar sem funduðu hver í sínu horni. Þetta gekk þolanlega, en mér þóttu bresku samningamennirnir smásmugulegir. Þegar við hittum Crosland aftur sögðum við honum að þetta væru alltof miklir embættismenn. Hann tók undir þau sjónarmið að verið væri að eyða tímanum í karp um aukaatriði. Hann skildi að þetta myndi bara tefja farsæla lausn málsins. Til að gera langa sögu stutta tókust samningar og voru undirritaðir. Við gerðum nokkrar tæknilegar breytingar, en féllum aldrei frá meginkröfunni um að Bretar hyrfu út fyrir 200 mílurnar.“
Þessi frásögn er úr viðtali mínu við Guðmund H. Garðarsson alþingismann sem birtist í endurminningum hans, Maður nýrra tíma, sem út komu fyrir tæpum níu árum. Guðmundur var þá einn eftirlifandi af samningamönnunum um útfærslu efnahagslögsögunnar í 200 sjómílur en síðastliðinn mánudaginn var liðin hálf öld frá undirritun samninganna við Breta í Ósló.
Skýr markmið
Útfærslan í 200 mílur hafði verið aðalstefnumál Sjálfstæðisflokksins í alþingiskosningunum 1974. Flokkurinn vann þá glæsilegan sigur og hlaut 42,7% atkvæða á landsvísu og alls átta menn kjörna í Reykjavík. Þeirra á meðal var Guðmundur H. Garðarsson, formaður Verslunarmannafélags Reykjavíkur og blaðafulltrúi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna.
Stjórnarmyndunarviðræðurnar tóku tvo mánuði og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks settist að völdum 28. ágúst 1974 undir forsæti Geirs Hallgrímssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins. Eitt helsta markmið stjórnarinnar að fá viðurkenningu annarra þjóða á því að landgrunn Íslands og hafsvæðið yfir því væri hluti af íslensku yfirráðasvæði og að tryggja óskorað forræði þjóðarinnar yfir því.
Í samræmi við þá stefnu gaf Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra út reglugerð 15. júlí 1975 um útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur frá og með 15. október sama ár. Þegar reglugerðin tók gildi flutti Geir Hallgrímsson ávarp til þjóðarinnar og sagði meðal annars: „Annað hvort munum við semja til sigurs eða það verður okkar hlutskipti að berjast til sigurs.“
Framundan voru gífurleg átök.
Óbilgirni Breta
Ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar beitti öðrum aðferðum í baráttu sinni fyrir útfærslu fiskveiðilögsögunnar en fyrri stjórn. Meiri breidd var í aðkomu og framkvæmd. Þegar í upphafi var komið á laggirnar viðræðu- og samninganefnd. Hana skipuðu Einar Ágústsson utanríkisráðherra, Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra, Þórarinn Þórarinsson, formaður þingflokks framsóknarmanna, og Guðmundur fyrir hönd þingflokks sjálfstæðismanna, en þeir Þórarinn og Guðmundur áttu báðir sæti í utanríkismálanefnd Alþingis. Bresk samninganefnd kom hingað til fundar í nóvember 1975, en í forsæti hennar var Roy Hattersley aðstoðarutanríkisráðherra, sem enn lifir í hárri elli. Gefum Guðmundi orðið:
„Roy Hattersley sýndi mikið óþol á samningafundinum í Ráðherrabústaðnum. Hann var greinilega illa upplýstur um alvarleika málsins og hafði fengið ranghugmyndir um svigrúm til hugsanlegra samninga. Hann setti meðal annars fram hugmyndir um árlegar veiðiheimildir breskra togara innan 200 sjómílna fiskveiðilögsögunnar sem voru ekki í neinum tengslum við raunveruleikann. Með ljúfmennsku og kurteislegri framkomu Einars Ágústssonar utanríkisráðherra var Hattersley algjörlega afvopnaður. Hattersley rauk héðan í burtu sár og reiður. Segja má að þessi neikvæða nálgun Breta á fyrstu stigum málsins hafi ráðið úrslitum um forkastanlega framkomu bresku ríkisstjórnarinnar næstu misserin.“
Vestur-Þjóðverjar gefa eftir
Mun betur gekk í viðræðum við Vestur-Þjóðverjana. Þar skipti máli að Guðmundur hafði verið nemandi við Kílarháskóla og karfasérfræðingurinn Jakob Magnússon var sömuleiðis þýskmenntaður og kvæntur þýskri konu. Tengsl Guðmundar við þýska stjórnmálamenn komu sér líka vel á bakvið tjöldin við að ljúka samningaviðræðunum. Þá hafði Gunnar Thoroddsen iðnaðarráðherra verið í Þýskalandi fyrir stríð en hann hélt utan með nefndinni í stað Matthíasar Bjarnasonar sjávarútvegsráðherra. Öll þessi tengsl skiptu máli, ekki hvað síst reynsla og þekking Gunnars. Þó svo að Vestur-Þjóðverjar ættu ekki jafnmikilla hagsmuna að gæta og Bretar var grundvallaratriði að ná samningum við þá fyrrnefndu, því það skildi Bretana eina eftir. Guðmundur segir svo frá:
„Eftir að við höfðum snætt kvöldverð að loknum löngum samningafundum í Bonn kom ungur fulltrúi í viðræðunefnd Vestur-Þjóðverja að máli við mig einslega og segir: „Það kom sendimaður frá Lundúnum í gær til okkar og hann var með eina ósk: Að við skrifuðum ekki undir neinn samning við Íslendinga, fyrr en séð væri hvernig niðurstaðan yrði hjá Bretum. Meira sagði Þjóðverjinn ekki við mig, en horfði á mig stundarkorn eins og til að fullvissa sig um að ég skyldi hvaða skilaboð voru hér undirliggjandi: Vestur-Þjóðverjar höfðu ákveðið að semja við okkur óháð afstöðu Bretanna.“
Guðmundur sagði Gunnari, Einari og Þórarni frá samtalinu. Þeir voru sammála um að ráða orðin þannig að Vestur-Þjóðverjar væru tilbúnir til samninga og því rétt að halda uppi ítrustu kröfum. Morguninn eftir héldu samningaviðræður áfram og úr varð að sérfræðingar beggja landa settust niður afsíðis. Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingur kom til íslensku samninganefndarinnar klukkustund síðar. Hann lokaði dyrunum og sagði: „Ég hefði aldrei trúað því að hægt væri að komast svona langt á frekjunni. Þeir samþykktu bara allt saman!“ Einari Ágústssyni varð þá að orði: „Það er bara kominn samningur! Nú hringi ég í Geir Hallgrímsson.“
Samkomulag við Vestur-Þjóðverja var undirritað 28. nóvember 1975. Þar með var vígstaða Bretanna orðin snöggtum verri. Þeir voru nú eina NATO-ríkið sem stóð í deilum við Íslendinga. Lyklunum var snúið Íslendingum í hag. Samkvæmt því var unnið áfram. Aldrei var efast um að sigur ynnist að lokum og aldrei kvikuðu stjórnarflokkarnir frá settu marki.
Merkustu atburðir lýðveldissögunnar
Bretar féllust á 200 mílna fiskveiðilögsögu Íslendinga og fengu takmarkaðar veiðiheimildir til 1. desember 1976. Deilunni lauk með fullnaðarsigri Íslendinga. Það var sólskin í Ósló 1. júní 1976. Mikill gleðidagur fyrir alla Íslendinga og ekki síður ánægjulegur dagur fyrir Oddvar Nordli forsætisráðherra og Knud Frydenlund utanríkisráðherra. Nokkrum mánuðum síðar tilkynntu Norðmenn að þeir myndu færa sína lögsögu út í 200 sjómílur.
Eins og áður sagði var Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra á þessum tíma. Hann lést í febrúar 2014. Misserin á undan hafði ég átt við hann löng viðtöl sem hann vildi gjarnan að kæmu út á bók en ekki hefur orðið að því. Mér er eftirminnileg í þessu sambandi frásögn hans af heimsókn sinni til Ráðstjórnarríkjanna nokkru eftir undirritun samningsins við Breta. Sú ferð var ævintýraleg, meðal annars heimsóttar framandi slóðir Miðasíulýðveldanna og honum veittar í meira lagi höfðinglegar móttökur áður en sest var að samningaborði í Kremlarhöllum. Sovétmenn fóru fram á varanlegar aflaheimildir innan íslenskrar lögsögu. Matthías barði í borðið: Landhelgisbaráttan hefði verið barátta Íslendinga fyrir efnahagslegu sjálfstæði sínu. Varanlegar veiðiheimildir Rússa eða annarra þjóða kæmu ekki til álita.
Í áramótaávarpi sínu 1977 sagði Geir Hallgrímsson meðal annars:
„Yfirráðin okkar yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu er staðreynd — ævintýralegustu og örlagaríkustu tímamót í sögu íslensku þjóðarinnar eftir sjálfa lýðveldisstofnunina. Efnalega eigum við hér eftir enga afsökun, ef okkur tekst ekki að sjá sjálfum okkur farborða, þótt auðvitað sé við margvíslegan efnahagsvanda að glíma eftir sem áður.“
Þau orð eiga enn við.
