„EES-samningurinn er mikilvægasti alþjóðasamningur okkar; hann er líflína okkar inn á evrópska efnahagssvæðið og okkar efnahagur er evrópskur. En í allri hreinskilni, þá er þetta að verða erfiðara," sagði Espen Barth Eide utanríkisráðherra Noregs, þegar hann settist niður með fréttamanni RÚV í Brussel fyrr í vikunni.
Eide kom hingað á fund EES ráðsins sem hittist á sex mánaða fresti til að taka stöðuna á samningnum um evrópska efnahagssvæðið, og hann viðurkennir fúslega að það sé að verða erfiðara og erfiðara að láta samstarfið við Evrópusambandið rúmast innan þessa samnings sem tók gildi fyrir meira en þremur áratugum.
(Viðtalið við Eide í heild sinni (á ensku) er í spilaranum neðst í færslunni.)
„Ástæðuna er ekki að finna í Brussel, Osló, Reykjavík eða í Lichtenstein, heldur í umheiminum. Viðskiptaumhverfið og þróun mála í Washington, Beijing og annars staðar hefur breyst svo mikið að þessi vinalegi heimur, þar sem við vorum öll að versla hvort við annað og alþjóðaregluverkið var virt - sá heimur stendur frammi fyrir miklum vandræðum.
Það fær Evrópusambandið til þess að leita að verkfærum til að vernda sína eigin hagsmuni í verkfæraboxinu sem Noregur og Ísland sögðu nei við. Það þýðir að við erum meira ein á báti, minna viss um að hafa tryggan aðgang að öllum geirum markaðsins og það er að verða erfiðara að gera hliðarsamninga um samstarf, ekki vegna þess að ráðamenn í Brussel vilji það ekki, heldur vegna þess að Evrópusambandið þarf í auknari mæli að vernda sína eigin hagsmuni - sem þýðir að það er erfiðara fyrir okkur að minna á okkar hagsmuni.“
Þetta er undirbyggingin fyrir þá skoðun Eides að á undanförnum árum hafi munurinn vaxið milli aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu og aðildar að Evrópusambandinu sjálfu.
Þessi afstaða kom einnig fram í ræðu sem Eide hélt á norska Stórþinginu fyrir hálfum mánuði; ræðu þar sem hann kallaði eftir auknu samstarfi við Evrópusambandið.
Breytingarnar sem við erum horfa uppá í alþjóðasamfélaginu eru að skapa aukna óvissu og veikleika, og þörfin fyrir samstarf er ríkari en nokkurn tíman áður. Við þurfum á virkari Evrópustefnu að halda til að vernda okkar eigin hagsmuni.
Réttmæt gagnrýni á seinagang við upptöku gerða
Norðmönnum hefur á stundum verið legið á hálsi fyrir seinagang við að taka upp þær reglugerðir og tilskipanir (gerðir) sem koma frá Evrópusambandinu og eiga við um innri markaðinn (sem þýðir að EES-ríkin þurfa að taka þær upp).
Þetta var fært í tal á EES-ráðsfundinum hér í Brussel í vikunni, sérstaklega hvað varðar gerðir sem tengjast orkumálum sem lengi hafa verið í biðstofunni vegna andstöðu í Noregi.
„Þetta er vissulega réttmæt gagnrýni,“ segir Eide, þegar þetta er borið undir hann. „Grundvallar hugsunin við EES er að við séum með einsleitan markað. Við og Evrópusambandið vitum að það eru alltaf einhverjar gerðir sem bíða eftir upptöku; ferlið er einfaldlega þannig.
Vandamálið eru gerðir sem eru orðnar mjög gamlar, eða gerðir sem eru mikilvægar. Við erum gagnrýnd fyrir orkugerðir; bæði Ísland og Noregur hafa verið gagnrýnd fyrir gerðir sem snúast um erfðabreytt matvæli - þar stendur Ísland í vegi held ég, en þetta er sameiginlegt vandamál sem dregur úr getu okkar til að gera nýja samstarfssamninga við Evrópusambandið.
Embættismenn hér í Brussel tala skýrar um þetta en áður, og reyndar ekki aðeins við okkur, heldur einnig við aðildarríkin. En þetta eru áskoranir sem eru leystar með vinsamlegum samtölum; við þurfum að taka þetta alvarlega.“
Í Noregi er grannt fylgst með umræðunni á Íslandi fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna í haust um aðildarviðræður við Evrópusambandið. Enda engin furða; færi svo að Ísland yrði eitt af aðildarríkjum ESB og hyrfi þannig úr EFTA, væru aðeins Noregur og Lichtenstein eftir í EES og staða þeirra gagnvart Evrópusambandinu myndi gjörbreytast.
Í ræðu sinni í Stórþinginu 12. maí sagði Eide að stjórnvöld í Osló ætluðu sér að fara í greiningu á mögulegum afleiðingum þess að Ísland færi í aðildarviðræður - og ekki síður ef Ísland gengi í Evrópusambandið; annað væri óábyrgt sagði hann.
Ef Íslendingar segja já [í haust] megum við búast við að áhersla þeirra muni færast yfir á aðildarviðræður. Á sama hátt verðum við að búast við að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins muni einbeita sér frekar að þeim viðræðum.
„Ísland er með góð spil á hendi“
Fyrir viðtalið við Eide, sem tekið var á miðvikudaginn, var fréttamaður RÚV tilbúinn með spurningar um mögulegar aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið - en norski utanríkisráðherrann varð fyrri til og fór beint úr umræðu um annmarka EES-samningsins í að segja að hann hefði mikinn skilning á því að Íslendingar vildu taka aftur upp viðræður um aðild.
„Og það sem ég heyri ítrekað hér í Brussel er að Ísland er með sterk spil á hendi. Íslenskur efnahagur er vissulega lítill, en Ísland er með sterka lýðræðishefð, stendur föstum fótum í hópi vestrænna ríkja og hefur þegar tekið upp stóran hluta af sameiginlegu regluverki sambandsins [Acquis communautaire].
Það væri mikill fengur fyrir Evrópusambandið að fá ríki eins og Ísland - og reyndar hefði ESB ekkert á móti Noregi heldur - því það myndi koma jafnvægi á stækkun í aðrar áttir, til dæmis til Moldóvu og Svartfjallalands meðal annarra; þá myndi stækkunin bæði vera í norðvestur og suðaustur. Þannig að þetta er sennilega besti tíminn til að semja um aðild og mitt mat er að Ísland hafi sterka stöðu fyrir slíkar viðræður.“
Eide segist byggja þessa skoðun á samtölum við embættismenn og framkvæmdastjóra hér í Brussel. „En þetta er líka rökrétt niðurstaða. Kostirnir [fyrir Evrópusambandið] að veita Íslandi aðild vega ljóslega þyngra en mögulegir gallar við að veita tilslakanir.
Fólk er vissulega að hugsa um fiskveiðar, sem líka ástæðan fyrir því að þetta er að verða umtalað í Noregi,“ segir Eide. „Við vitum að það eru tvö stórveldi í fiskveiðum í Evrópu; Ísland er annað þeirra og Noregur hitt, þannig að okkar útgerðarmenn fylgjast grannt með því sem gerist, ef Ísland hefur aðildarviðræður.“
„Það skiptir okkur máli hvað þið gerið“
Fréttamaður bað Eide að lokum að útskýra nánar hvað hann ætti við með ummælum sínum í Stórþinginu um að Noregur þyrfti að undirbúa sig fyrir mögulegar aðildarviðræður Íslands og ef svo færi að Ísland yrði aðildarríki ESB.
„Það sem ég minntist á í fyrsta skiptið í ræðustól var að ríkisstjórnin er núna að skoða hvað gæti gerst. Færi svo að Ísland yrði hluti af Evrópusambandinu myndi EES [Evrópska efnahagssvæðið] samanstanda annars vegar af stóru Evrópusambandi með Ísland í forystuhlutverki í sjávarútvegsmálum og hins vegar af Noregi og Lichtenstein; við erum í þéttu samstarfi við stjórnvöld í Lichtenstein, en það efnahagskerfi er mjög lítið og þeir eru auk þess í tolla- og gjaldmiðlasambandi við Sviss og reka þess vegna ekki fullkomlega sjálfstæða efnahagsstefnu.
Þetta myndi líklega þýða að EES-samningurinn myndi breytast í tvíhliða samning milli Evrópusambandsins og Noregs og myndi hafa víðtæk áhrif - fyrir utan nú að öll Norðurlöndin nema Noregur væru saman í Evrópusambandinu.“
Myndi möguleg aðild Íslands hafa mikil áhrif á umræðuna í Noregi?
„Ég er starfandi ráðherra í norsku ríkisstjórninni og þarf þess vegna að svara þessu svona: Mitt umboð sem ráðherra er að Noregur fái sem mest út úr þeim samningum sem liggja fyrir.
Hafandi sagt það, þá held ég að það væri afar undarleg ef allar þessar breytingar sem átt hafa sér stað í kringum okkur myndu ekki fá að minnsta kosti suma Norðmenn til að meta stöðuna upp á nýtt.
Ég greiddi sjálfur atkvæði með aðild árið 1994 [þegar Norðmenn höfnuðu aðild að ESB] og mælti fyrir aðild; ég hef aldrei reynt að leyna því. Þetta er ekki á mínu verksviði núna, en umræðan á að líkindum eftir að eiga sér stað, því Ísland er nágranni okkar á Norðurslóðum og það skiptir okkur máli hvað þið gerið. “
