Júlíus Valsson skrifar:

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur undanfarna mánuði lýst „góðri“ samningsstöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Hún segist „algjörlega sannfærð“ um að Ísland fái undanþágu í sjávarútvegsmálum og að Íslendingar muni áfram ráða fiskveiðistjórninni og auðlindinni.

Þetta væru stórtíðindi ef fullyrðingarnar byggðust á loforðum aðildarríkja ESB eða skýrum samningsvilja sambandsins. Svo er ekki. Engar aðildarviðræður standa yfir, enginn samningstexti liggur fyrir og ekkert aðildarríki hefur skuldbundið sig til varanlegrar undanþágu Íslands frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Ráðherrann lýsir því von um niðurstöðu í viðræðum sem þjóðin hefur ekki samþykkt að hefja á ný, en ekki niðurstöðu sem þegar sé innan seilingar og sem engin gögn styðja.

Costas Kadis, sjávarútvegsstjóri framkvæmdastjórnar ESB, hefur talað um sveigjanleika og sérlausnir, meðal annars við skiptingu deilistofna. Hann hefur þó tekið fram að virða verði grundvallarreglur aðildarferlisins og hefur hvorki lofað fullum íslenskum yfirráðum yfir fiskveiðistjórninni né varanlegri undanþágu frá löggjöf sambandsins.

Samt hefur utanríkisráðherra lýst heimsókn hans þannig að framkvæmdastjórar ESB hafi nánast „stafað það ofan í okkur“ að varanlegar undanþágur væru mögulegar. Þar gengur hún mun lengra en viðmælandi hennar.

Afmörkuð sérlausn um ákveðna fiskistofna jafngildir ekki óskertu íslensku ákvörðunarvaldi innan 200 mílna lögsögunnar. Tímabundin aðlögun er ekki varanleg undanþága og framkvæmd ákvarðana innan evrópsks regluverks er ekki fullveldi yfir reglunum sjálfum.

José Manuel Albares, utanríkisráðherra Spánar, gaf heldur engin fyrirheit um varanlega undanþágu. Hann vísaði til sjóða ESB sem gætu mætt sérþörfum aðildarríkja. Fjárstyrkir koma þó ekki í stað landsbundins ákvörðunarvalds yfir fiskveiðum. 

Frá Hollandi hafa borist skýrari skilaboð. Neðri deild hollenska þingsins samþykkti að sameiginlega sjávarútvegsstefnan, þar á meðal reglur um aðgang að hafsvæðum og fiskimiðum, yrði áfram óaðskiljanlegur hluti regluverks ESB í aðildarviðræðum. Forsætisráðherra Hollands hefur einnig bent á að ný aðildarríki verði að lúta stefnunni. Holland hefur neitunarvald gagnvart aðildarsamningi Íslands eins og öll önnur aðildarríki.

Danski umhverfisráðherrann hefur staðfest skriflega að ekkert núverandi aðildarríki hafi, eftir því sem vitað er, sambærilega undanþágu á fiskveiðisviðinu. Lausnin sem Þorgerður boðar væri því fordæmalaus.

Tilvísun hennar til Finnlands og Svíþjóðar breytir engu. Norðlægur landbúnaðarstuðningur þeirra er sérlausn innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. Ríkin standa ekki utan stefnunnar. Fordæmið sýnir að laga má framkvæmd að sérstökum aðstæðum, ekki að aðildarríki haldi óskertu forræði utan sameiginlegs regluverks.

Lagarammi ESB eru skýr

Lagalegi útgangspunkturinn er skýr. Samkvæmt sáttmálum ESB hefur sambandið einkarétt á reglusetningu um verndun lífrænna auðlinda hafsins innan sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar. Aðildarríkin annast framkvæmd og úthlutun aflaheimilda, en innan bindandi ramma ESB.

Ýkjur Þorgerðar Katrínar ganga ansi langt

Ýkjurnar hafa gengið lengra. Samkvæmt frásögn þriggja fundargesta á fundi með forvígismönnum íslenskra millilandaviðskiptaráða í utanríkisráðuneytinu þ. 16. síðasta mánaðar margendurtók ráðherrann að líklegra væri að ESB tæki upp íslenska fiskveiðistjórnunarkerfið en að Ísland lagaði sig að stefnu sambandsins. Hún mun einnig hafa nefnt að embætti sjávarútvegsstjóra framkvæmdastjórnarinnar gæti komið í hlut Íslendings! Þegar málið varð opinbert sagði hún ummælin tekin úr samhengi og að hún hefði í gríni endursagt vangaveltur Norðmanna. Kjósendur verða að meta trúverðugleika þeirrar skýringar.

Ísland á að sækjast eftir bestu hugsanlegu niðurstöðu og hugsanlegt er að semja mætti um hagfelldar og umfangsmiklar sérlausnir. Rangfærslan felst í að kynna óvissa kröfu sem fyrirsjáanlega niðurstöðu og láta líta út fyrir að erlendir ráðamenn hafi gefið fyrirheit sem þeir hafa ekki gefið.

Hvað með leynigögnin?

Þá vaknar spurningin um leynigögnin. Utanríkisráðherra hefur ekki viljað birta öll gögn um samskipti sín og ráðuneytisins við fulltrúa ESB. Sé samningsstaðan jafn sterk og hún fullyrðir, hvers vegna eru gögnin ekki lögð óritskoðuð fyrir þjóðina? Hvað segja þau um fiskveiðar, undanþágur og raunveruleg viðbrögð aðildarríkjanna? Hverju er ráðherrann að leyna?

Um hvað snýst 29. ágúst?

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst varðar fullveldi og stjórnskipulag Íslands og stjórn mikilvægustu náttúruauðlindar þjóðarinnar. Kjósendur eiga rétt á staðreyndum, fyrirvörum og frumgögnum, ekki bjartsýnni túlkun ráðherra sem leggur erlendum embættismönnum afdráttarlausari orð í munn en þeir hafa notað.

Kjósendur verða einnig að átta sig á að þeir greiða atkvæði um hvort Ísland eigi að sækja um fulla aðild að ESB án fyrirvara, enda geta engar aðildarviðræður farið fram án aðildarumsóknar. Rangfærslur ber að varast í mikilvægum málum.

Sé málstaðurinn jafn traustur og Þorgerður Katrín segir, ætti hún hvorki að þurfa ýkjur né leynd. Þá ætti sannleikurinn að duga.