Við þökkum ykkur fyrir samfylgdina í kvöld þar sem við fylgdumst með umræðum í beinni útsendingu um komandi þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þjóðin velur hvort hefja eigi aðildarviðræður við ESB á ný eða ekki.
Dreifing umræðutíma var mjög jöfn í þættinum. 19 sekúndum munaði á já og nei hliðinni eins og sjá má á myndinni hér fyrir neðan.
Lokaspurningin er: Hvað ættu kjósendur að hafa í huga þegar þeir fara inn í kjörklefann á laugardaginn?
Heyra má svör allra í klippunni hér fyrir neðan.
Guðrún undirstrikar að öryggi Íslands liggi í því að vera í NATO og í tvíhliða varnarsamningi við Bandaríkin.
Hún segir engin teikn á lofti um að Bandaríkin eða NATO ætli að bregðast þeim samningum.
Kristrún er spurð hverju það myndi breyta fyrir varnir Íslands að ganga í ESB, sérstaklega með það í huga að sambandið sé ekki hernaðarsamband.
Hún segir miklar vendingar í alþjóðamálum. Hún nefnir stríð í Úkraínu, efnahagslegar þvinganir og þrýsting á NATO-þjóðir að efla útgjöld sín.
Hún segir Ísland oft hafa siglt eftir vindum en að nú sé tækifæri fyrir Ísland að horfa í kringum sig.
Hún segir þó mikilvægt að þjóðin heyri það frá henni að atkvæðagreiðslan snúist ekki um val á milli Evrópu og Bandaríkjanna.
Hún segir ákveðnar hættur á að Ísland klemmist á milli viðskiptastríða. Hún segir stóra blokk líkt og ESB geta komið í veg fyrir að tollar falli á smáþjóð eins og Ísland.
Þátttakendur eru spurðir hversu miklu samtök þeirra hafa eytt í auglýsingar.
Hjálmar segist ekki vera með nákvæma tölu fyrir SJÁ samtökin en það séu um 70 til 80 milljónir króna.
Halldór Benjamín segir að Áfram Ísland hafi eytt svipað miklu og Samfylkingin gerði fyrir síðustu Alþingiskosningar sem hafi verið um 90 milljónir.
Hjálmar segir að regluverkin sem Halldór hafi nefnt séu þegar í gildi í gegnum EES.
Umræðan snýr að orkumálum. Áhyggjur hafa verið af því að Ísland missi stjórn á orkuauðlindum sínum gangi það í Evrópusambandið. Evrópuréttur kveði hins vegar skýrt á um að hvert og eitt land ráði yfir sínum auðlindum.
Halldór Benjamín segist ekki óttast þetta. Það hjálpi Íslandi að það sé eyja og sé ekki tengt inn á Evrópunetið.
„Hins vegar er alveg ljóst að orkustefna Evrópusambandsins er með tvö meginmarkmið,“ segir Halldór. Þau séu að draga úr orkunotkun og að stuðla að samþættingu raforkunetsins í Evrópu. Hann segir Svía hafa fengið að finna fyrir þessu þar sem þeir framleiði umframorku. Brussel hafi hins vegar sagst ætla að taka part af þeim hagnaði sem myndist til þess að byggja upp raforkuver í Suður-Evrópu.
„Við erum ekki á hlustunarfundi núna, ég ætla að fá að segja smá,“ segir Guðrún Hafstein til þess að grípa orðið þegar Kristrún reynir að komast að.
Hún segir að ríkisstjórnin hafi aldrei svarað því hvort varanlegar undanþágur séu möguleiki í sjávarútvegsmálum.
Hún segir Hjálmar hafa fullyrt að Íslandi standi til boða lausnir sem engum öðrum ríkjum hafi boðist. Guðrún segir Noreg hafa átt að fá aðlögun að sambandinu í 10 ár en að ekki hafi verið stefnt að varanlegum undanþágum frá fiskveiðistefnu sambandsins.
Hjálmar segir einfaldlega að Guðrún fari þarna með rangt mál.
„Aftur, hlustunarfundir eru búnir,“ segir Guðrún við því.
Sjávarauðlindir eru eitt stærsta hagsmunamál þjóðarinnar. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur sagt að byrja ætti á að ræða þær í mögulegum aðildarviðræðum.
Halldór Benjamín segir að það sama hafi verið sagt í síðustu aðildarviðræðum árið 2009, að byrja eigi á sjávarútvegsmálunum og svo hafi átt að fara í landbúnað.
Tvö og hálft ár hafi hins vegar liðið áður en sá kafli hafi verið opnaður. Hann segir algerlega nauðsynlegt fyrir Ísland að fá fullt forræði yfir sjávarútvegsauðlindinni.
Kristrún segist sammála Halldóri en nefnir að þjóðin eigi fiskinn í sjónum og að verðmætin eigi að renna til þjóðarinnar.
„Það liggur alveg fyrir að þessi ríkisstjórn er alveg jafn sammála Halldóri og aðrir hérna inni þegar kemur að því að fá fullt forræði yfir sjávarútvegsauðlindinni en það sem þetta snýst um er hvaða leið þú ferð að því markmiði,“ segir Kristrún.
Hún segir að gengið verði frá borðinu hratt ef það verði ekki mögulegt.
Mikið hefur verið tekist á um hvort aðild að Evrópusambandinu hafi slæm áhrif á landbúnað á Íslandi.
Magnús Árni segir grundvallaratriði að Evrópusambandið verji hvað mestu af sínum kröftum í að styrkja evrópskan landbúnað.
„Eitt megingrundvallaratriðið í landbúnaðarstefnu ESB er fæðuöryggi,“ segir hann. Þá njóti dreifðar og fámennari byggðir mikils stuðnings. Því séu það hagsmunir íslenskra bænda að sagt verði já.
Sólveig Anna segist ekki mikill sérfræðingur í landbúnaðarmálum.
„En ég vil þegar verka- og láglaunafólk talar og þess vegna hlusta ég þegar íslenskir bændur tala,“ segir hún.
Það að bændaþing segist mótfallið Evrópusambandinu sé nokkuð sem mikilvægt sé að hlusta á. Halldór Benjamín tekur undir þetta og segir mikla andstöðu innan bændastéttarinnar gegn Evrópusambandinu.
Hjálmar kemur inn á að á þeim tíma sem Guðrún nefndi hafi verið gjaldeyrishöft. „Það er ekkert mál að vera með stöðugleika í gjaldeyrishöftum,“ segir hann. Þá nefnir hann einnig að tunnan af olíu hafi farið niður í 30 krónur á þessum tíma.
Guðrún telur krónuna ekki fullreynda. „Við höfum farið núna á rúmum 10 árum í gegnum mestu efnahagsáföll lýðveldistímans,“ segir hún.
Hún segir að góður árangur hafi náðst eftir hrun og að krónan hafi spilað þar stórt hlutverk.
Verðbólga hafi verið nálægt markmiðum Seðlabankans á árunum 2014 til 2020 fram að Covid.
Hún segir að íslenska hagkerfið sé hvað líkast norska hagkerfinu og nefnir að Norðmenn hafi ekki áhuga á því að ganga í ESB.
Sólveig segir að húsnæðismarkaðurinn sé stærsta ástæðan fyrir óróa á atvinnumarkaði. „Við þurfum ekki evru til þess að laga húsnæðismarkaðinn,“ segir hún.
Hún telur að ef tekið hefði verið til á húsnæðismarkaði á árunum 2018 og 2019 væri staðan önnur og nefnir þar til dæmis leigubremsu.
Kristrún segir það vissulega ekki skammtímalausn að taka upp evru. „Þetta er langtímaverkefni sem við getum tekist á hendur,“ segir hún og telur slíkt hafa vantað.
Hún segir vissulega skiptar skoðanir á evrunni og Evrópusambandinu.
„En við skulum ekki láta þannig að fljótandi gengi krónunnar og sveiflur hennar hafi alltaf verið okkur til góðs,“ segir hún.
„Hver er ástæðan fyrir því að það hefur verið órói á vinnumarkaði meira og minna síðan í hruni? Það er vegna þess að verðbólga skaust upp á þeim tíma, verðtryggðu lánin ruku upp og eigið fé húsnæðis fór niður fyrir núll sem gerði það að verkum að hér voru stórskuldugar fjölskyldur sem voru í sárum í mörg ár á eftir,“ segir hún.
Hún segist treysta sér til að vinna að góðu ástandi án evru en að þjóðin eigi skilið að skoða valkostinn að ganga í ESB.
Halldór Benjamín segist sakna kaupmáttarferils þegar sýnd var mynd af þróun verðbólgu og vaxta.
Hann segir að kaupmáttur á Íslandi hafi til dæmis vaxið tvöfalt hraðar en í Danmörku frá því Danmörk fór inn í Evrópusambandið.
„Frá inngöngu Svía hefur kaupmáttur vaxið fjórfalt hraðar en í Svíþjóð,“ segir Halldór Benjamín.
Áhrif mögulegrar aðildar að ESB eru næst til umræðu. Verðbólga er 5,6% og forsendur kjarasamninga eru brostnar. Þá eru stýrivextir 8%.
Spurningin er: Er fullreynt að halda úti litlu hagkerfi með sjálfstæðri mynt?
Sólveig Anna telur það ekki fullreynt, við séum lítið hagkerfi og auðlindadrifið.
„Staðreyndin er sú að vegna þess að við erum með þetta sveiflukennda, auðlindadrifna hagkerfi þá þurfum við krónuna til þess að milda áföllin,“ segir hún.
Magnús Árni Skjöld Magnússon, formaður Evrópuhreyfingarinnar, telur að aðild væri tækifæri til að brjótast út úr núverandi ástandi.
„Að tala um að það sé ekki fullreynt með krónuna eftir 100 ár af þessari íslensku krónu sem hefur tapað 99,9% verðgildis síns síðan hún var sett á laggirnar upp úr 1920,“ segir Magnús.
Halldór Benjamín svarar þessu. „Við höfum heyrt þennan söng svo mánuðum skiptir,“ segir Halldór Benjamín. Hann segir að það sem af er árinu 2026 hafi verið rétt rúmlega 2000 ESB reglugerðir. 400 hafi verið teknar inn í EES.
Hann segir einnig að orð Kristrúnar um að aðlögunarviðræður tækju ekki alla athygli ríkisstjórnarinnar væru ekki endilega sönn.
Hann nefnir sem dæmi Steingrím J. Sigfússon, fyrrum þingmann, og að hann hafi sagt stöðu Stjórnarráðsins hafa verið erfiða í síðustu viðræðum.
„Stjórnarráðið var að drukkna í vinnu,“ segir Halldór að Steingrímur hafi sagt.
Hjálmar Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri SJÁ samtakanna, segir að ein reglugerð hafi verið samþykkt á dag frá 1994. Við höfum ekki hafnað neinni, segir hann.
Hann nefnir sem dæmi að Guðlaugur Þór Þórðarson, þáverandi utanríkisráðherra, hafi ekki munað þegar hann innleiddi ETS-regluverkið í íslenskan rétt.
„Við erum reglutakar og við erum þegar komin inn 75% í sameiginlegt regluverk,“ segir hann.
Guðrún er spurð hvort ekki sé hægt að treysta orðum Kristrúnar og ríkisstjórnarinnar um að ekki verði nauðsynlegt að breyta lögum í ferlinu. Þetta hafi stækkunarstjóri ESB einnig sagt.
„Ég get ekki verið sammála því að stækkunarstjóri ESB hafi verið skýr hvað þetta varðar, hún hefur nefnilega verið tvísaga,“ segir Guðrún sem tekur fram að Marta Kos, stækkunarstjóri ESB, hafi sagt í mars að Ísland þurfi að aðlaga regluverk sitt. Hún hafi þó talað öðruvísi um liðna helgi.
„Við þurfum að innleiða 95% af regluverkinu algjörlega eins og það er,“ segir Guðrún.
Kristrún segir að niðurstaðan verði virt og segir að það komi til greina að aðildarumsókn Íslands verði dregin til baka ef svarið er nei á laugardaginn.
„Fyrsta skrefið verður að ráðfæra okkur við utanríkismálanefnd þingsins, það var ekki gert á sínum tíma, þegar aðildarviðræður voru stöðvaðar. Ef það verður niðurstaða þingsins, nefndarinnar í samvinnu við þingið, að það sé eðlilegt að draga umsóknina til baka þá er það gott og vel,“ segir Kristrún.
Kristrún segir að kjósendur eigi ekki að hafa áhyggjur af því að allt púður ríkisstjórnarinnar verði sett í aðildarviðræður en að önnur málefni mæti afgangi.
„Vissulega mun þetta taka einhverja orku, eðli málsins samkvæmt,“ segir hún.
Sérsamninganefndir muni fara í aðildarviðræðurnar.
„Við vitum ekki hvort við göngum inn í Evrópusambandið þó að það verði sagt já á laugardaginn, segir Kristrún sem tekur fram að meðal annars verði að passa upp á EES samninginn.
„Við erum líka í þeirri stöðu að þurfa að passa upp á okkar innanlandsfjármál,“ segir Kristrún þar sem jafnvægi þurfi að vera í vinnumarkaðsmálum og fjárlög þurfi að vera hallalaus.
Guðrún Hafsteinsdóttir formaður Sjálfstæðisflokksins vill taka það skýrt fram að hvorki hún né einhver úr Sjálfstæðisflokknum hafi beitt sér fyrir því að þjóðin fái ekki að velja. Hún segist þó ekki treysta ríkisstjórninni fyrir vegferðinni.
„Við erum ekki að kjósa um hvort Ísland eigi að eiga gott samstarf við Evrópu, við eigum það nú þegar og við viljum eiga það áfram,“ segir hún.
„Við erum að kjósa um það að hefja aftur aðildarviðræður við Evrópusambandið sem hafa það lokatakmark að ganga inn í ESB.“
Hún telur að þar með sé þjóðin að kjósa á laugardaginn um það hvort þjóðin vilji færa ákvörðunarvald um auðlindir, landbúnað og sjávarútveg til Brussel.
„Endanlegar ákvörðunartökur eiga að vera teknar hér á Íslandi,“ segir Guðrún.
„Ég held að það skipti mjög miklu máli að þetta er eitt mesta áhættuminnkandi skref sem við getum tekið,“ segir Kristrún sem bendir aftur á að Ísland sé þegar að miklu leyti inni í Evrópusambandinu í gegnum EES.
„Við stöndum hins vegar utan tollabandalags,“ segir hún og bendir á að breyttar venjur séu í alþjóðamálum og því sé spurning hvort Ísland eigi að vera í meira samfloti með stærri þjóðum.
„Við erum að horfa upp á það í kringum okkur að lönd í kringum okkur hafa verið varin af Evrópusambandinu.“
„Ég tel að við stöndum frammi fyrir tækifæri til þess að stórbæta lífskjör hér á Íslandi til þess að efla grundvöll undir atvinnurekstur og komast út úr þessari verðbólguvél sem smæsti gjaldmiðill í heiminum er,“ segir Magnús Árni Skjöld Magnússon, formaður Evrópuhreyfingarinnar.
„Meginástæða þess að ég ætla að segja nei á laugardaginn er sú að þegar ég horfi á Ísland og íslenskt samfélag þá sé ég eitthvað sem er einstakt í heiminum,“ segir Sólveig Anna. Hún segir að vinnumarkaðsmódelið á Íslandi sé einstakt.
Við erum með hæstu stéttarfélagsaðild á byggðu bóli, segir hún. Mikil lýðræðisleg réttindi séu á Íslandi en í Evrópu sé önnur staða. Stéttarfélagsaðild sé mun minni en hér.
Það er Hjálmar Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri SJÁ samtakanna, sem byrjar. Hann segir mikilvægustu. Hann segir að við höfum verið í nánu sambandi við Evrópusambandið frá 1944 og að við séum komin langt inn í regluverkið.
Mikilvægast sé að kanna samstarfið. „Það er meira að sækja í samstarfið að mínu mati,“ segir hann og undirstrikar gjaldmiðlamál
Halldór Benjamín, einn af stofnendum Áfram Ísland, telur hins vegar lítið að sækja en mikið til að verja. Hann spyr hverjir séu bestir til þess að verja íslenska hagsmuni og telur það vera Íslendinga.
Við búumst við líflegum umræðum í kvöld þar sem gestir þáttarins eru ekki af verri endanum.
Fyrir já-hliðina eru:
Kristrún Frostadóttir, forsætisráðherra.
Magnús Árni Skjöld Magnússon, formaður Evrópuhreyfingarinnar.
Hjálmar Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri SJÁ samtakanna.
Fyrir nei-hliðina eru:
Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins.
Halldór Benjamín, einn af stofnendum Áfram Ísland.
og Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Góða kvöldið.
Verið velkomin á fréttavakt þar sem við fylgjumst með umræðum um komandi þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst þar sem Íslendingar velja hvort þeir vilja hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný eða ekki.
Ég heiti Ragnar Jón Hrólfsson og með mér er Guðmundur Atli Hlynsson og erum við báðir fréttamenn RÚV.
Þátturinn hefst 19:45.
