„Ég ætla að útskýra fyrir ykkur hvers vegna við höfnuðum vondum samningi og hvað gerist næst,“ sagði Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, á laugardagsmorgun þegar hann greindi samlöndum sínum frá því að viðræður um tollasamkomulag við Bandaríkin hefðu farið út um þúfur.
Alla jafna væri tollasamningur ekki tilefni til fréttamannafunda og beinna útsendinga á laugardagsmorgni, en þetta sýnir glögglega að miklu meira er undir en tollar.
Rof í skipan heimsmála
Carney vakti mikla athygli þegar hann hélt ræðu á Davos-ráðstefnunni í janúar, þar sem hann talaði meðal annars um rof í skipan heimsmála og upphaf tímabils þar sem stórveldin teldu sig engum takmörkunum háð þegar kæmi að því að framfylgja vilja og hagsmunum.
Hann talaði um að meðalstór ríki, middle powers, væru ekki valdalaus og þyrftu að standa saman vörð um gildi. Hann ræddi líka um vopnvæðingu viðskipta. Af lýsingum hans á samningaviðræðum við Bandaríkin að dæma ætti sú lýsing nokkuð vel við.
Skipaði fyrir um tolla fljótlega eftir embættistöku
Donald Trump skipaði fyrst um tolla á kanadískar vörur í febrúar 2025, rétt eftir að hann tók við embætti í annað sinn. Tilgangurinn var að stemma stigu við innflæði eiturlyfja og innflytjenda. Ekki leið á löngu uns aðrar ástæður bættust við: viðskiptahalli, mjólkuriðnaður, viðskipti Kanada og Kína, meira að segja sjónvarpsauglýsing sem fór í skapið á Trump. En áfram var samið og reynt að ná samningi sem svo yrði staðið við.
Carney sagði að á lokametrum samningaviðræðnanna hefðu Bandaríkjamenn lagt fram ný skilyrði sem meðal annars hefðu takmarkað svigrúm Kanada til að gera fríverslunar- eða tollasamninga við önnur ríki. Það væri ekki hægt að samþykkja.
Við getum hvorki gengist við því sem þeir hafa boðið né veitt það sem þeir krefjast, sagði Carney. Í sama streng tók David Eby, forsætisráðherra Bresku Kólumbíu, að svona samningur væri ígildi þess að Kanada yrði 51. ríki Bandaríkjanna – nokkuð sem Trump hefur ítrekað talað um.
Eliza Reid, fyrrverandi forsetafrú og líklega þekktasti kanadíski Íslendingur samtímans, segir skaðann sem þetta hefur valdið ekki hverfa svo glatt. Traustið sé rofið.
„Fyrrverandi forsætisráðherra Kanada, Pierre Trudeau, faðir hins fyrrverandi forsætisráðherrans, Justins, sagði einu sinni að það að búa við hliðina á Bandaríkjunum væri eins og að sofa við hliðina á stórum fíl. Að maður finndi fyrir hverri einustu hreyfingu,“ segir Eliza
Hún bætir við að almenningur sé reiður og hafi misst traust til besta vinar Kanada, sem Kanada hafi staðið með í heimsstyrjöldum, í gegnum hryðjuverkaárásir og þegar hjálpar var þörf.
„Tilfinningin er að vera svikin þegar einhver brýtur þetta traust. Að missa þetta traust tekur mun lengri tíma að vinna til baka en þann tíma sem núverandi forseti Bandaríkjanna á eftir í embætti,“ bætir Eliza við.
Annað deiluefni í viðræðum ríkjanna var kanadísk bílaframleiðsla. Bandaríkin vildu undanskilja stærri pallbíla og vörubíla þeirri tollalækkun sem rætt var um. Það hefði gert áframhaldandi framleiðslu slíkra bíla í Kanada mun erfiðari og aukið þrýsting á framleiðendur að færa hana suður á bóginn, yfir landamærin.
Carney sagði Bandaríkjamenn einnig hafa þrýst á um breytingar á kanadískum styrkjum til menningar, stuðningi við franska tungu og reglum um upplýsingar á vörum. Kanadískir fjölmiðlar hafa meðal annars tengt það við kröfur um merkingar á umbúðum á bæði ensku og frönsku.
Carney sagði ekki koma til greina að hrófla við þeirri kröfu. Þetta væri árás á fullveldi Kanada.
Samkvæmt heimildum S&P Global vildu Bandaríkin jafnframt eins konar forkaupsrétt eða forgang að mikilvægum steinefnum og málmum frá Kanada. Carney vildi ekki staðfesta nákvæmt orðalag kröfunnar en sagði Kanada aldrei myndu veita Bandaríkjunum einkaaðgang að steinefnum sínum.
Bandaríkin skelltu umsvifalaust nýjum tollum upp á 50% á varning að verðmæti meira en 20 milljarðar dollara. Hunang, fræ, snyrtivörur, fatnaður, húsgögn. Listinn er langur.
Við svörum þessum tollum dollar fyrir dollar, til að standa vörð um kanadíska verkamenn, bændur, fjölskyldur og fyrirtæki, sagði Carney á fréttamannafundi sínum á laugardagsmorgun.
Hvorki ódýrt né auðvelt fyrir Kanada
Kanada er gríðarlega háð bandaríska markaðnum. Rúmlega sjö af hverjum tíu dollurum í kanadískum vöruútflutningi fóru til Bandaríkjanna í fyrra – þótt hlutfallið hafi lækkað hratt eftir að Kanada hóf að beina meiri viðskiptum annað. Og hagkerfi Bandaríkjanna er nærri tíu sinnum stærra en það kanadíska.
Kanadamenn hafa gengið frá fjölda tollasamkomulaga og fríverslunarsamninga undanfarin misseri til að leita nýrra markaða fyrir varning sinn. En það er ekki það sama og að finna viðskiptavini eða breyta framleiðslu alls konar varnings til að hann henti nýjum markaði.
Hagfræðingur sem kanadíska ríkisútvarpið vitnar til segir 90 þúsund störf geta tapast.
Fréttaritið Economist segir jafnframt að þrátt fyrir allt verði samskiptin við Bandaríkin að vera í jafnvægi svo að Kanada geti byggt upp fleiri stoðir fyrir hagkerfið – leitað nýrra viðskiptavina og gert fleiri fríverslunarsamninga.
Mikill þrýstingur hefur verið á kanadíska hagkerfið eftir tímabil lítils hagvaxtar, einkum vegna aðgerða Bandaríkjanna, þótt nýjustu atvinnu- og hagvaxtartölur hafi raunar verið betri en búist var við. Nýtt tollastríð getur hins vegar snúið þeirri þróun hratt við.
„Ég held að fólk hugsi auðvitað að það verði kosningar í Bandaríkjunum í nóvember og vilji sjá hvernig fer,“ segir Eliza Reid og bætir við að Íslendingar þekki vel að tilfinningar til heimalandsins séu ekki alltaf rökréttar og eigi ekki að vera það. Langstærsti hluti Kanadamanna telji ákvörðun Carneys rétta, samkvæmt könnunum.
Og fólk sé frekar reiðubúið að sætta sig við erfiðleika en að sætta sig við samninga sem væru vondir til lengri tíma litið. Á bakvið samninga við Bandaríkin væri ekkert traust.
„Ég held að Kanadamenn geti staðið mjög lengi í þessu og standi saman í að vera sammála um það. Og allir reyna að kaupa kanadískt, forðast að ferðast til Bandaríkjanna, maður forðast að kaupa bandarískar vörur. Og maður sér þetta þjóðarstolt, sem er mjög gott, finnst mér,“ segir Eliza Reid.
Tollastríð ekki ókeypis
Tollastríðið verður heldur ekki ókeypis fyrir Bandaríkin. Kanada er uppspretta um 60 prósenta allrar innfluttrar hráolíu Bandaríkjanna, auk nær alls innflutts jarðgass og stórs hluta innfluttrar raforku. Kanadíska hráolían fer ekki síst í olíuhreinsunarstöðvar í Miðvesturríkjunum.
Ef viðskiptastríðið hækkar kostnaðinn þar skilar hann sér beint á bensíndæluna hjá bandarískum neytendum.
Svo vill til að meginþorri útflutnings þessara sömu ríkja fer til Kanada – svo áhrifin þar verða allnokkur. Þetta er sagt helsta vopn Kanada, að almenn óánægja vestra með tollastríð Trumps og hækkandi vöruverð reynist Repúblikönum kostnaðarsöm í þingkosningum í haust.
