Yfir þúsund Namibíumenn hafa lagt fram skaðabótakröfur á Íslandi vegna Samherjamálsins. Alþjóðasamtökin Transparency International afhentu héraðssaksóknara þær í dag. Samtökin hafa stutt við undirbúning, söfnun og framlagningu krafnanna.
Namibíumennirnir eiga það allir sameiginlegt að hafa starfað í sjávarútvegi og segjast hafa orðið fyrir tjóni og þjáningum vegna meintra mútubrota og spillingar Samherja.
Alison Matthews, lögfræðingur á aðalskrifstofu Transparency International í Berlín, leggur áherslu á mikilvægi þess að beina athyglinni að þeim gríðarlega skaða sem fólk og samfélagið í Namibíu hafi orðið fyrir vegna Samherjamálsins.
„Það er eitthvað sem íslensk yfirvöld, saksóknari og dómstólar verða að hafa hugfast,“ segir hún.
Útgerðir sem misstu kvóta eða hættu skyndilega
Samherji hefur verið sakaður um að múta hátt settum embættismönnum í bæði Angóla og Namibíu gegn því að fá eftirsóttan kvóta.
Meirihluti þúsundmenninganna sem krefjast skaðabótanna eru einstaklingar sem misstu atvinnu þegar útgerðir sem þeir störfuðu hjá misstu skyndilega kvóta sinn á sama tíma og kvóta var í stórauknum mæli komið á skip Samherja.
Eins eru í hópnum í kringum 300 manns sem störfuðu fyrir fyrirtæki Samherja en misstu skyndilega atvinnu eftir uppljóstrun Namibíumálsins haustið 2019. Samherji sigldi þá skyndilega tveimur togurum sínum frá Namibíu í trássi við yfirvöld, sem kyrrsett höfðu þann þriðja. Eftir sátu nokkur hundruð manns atvinnu- og tekjulausir.
Sjó- og verkamennirnir fara þess á leit við íslensk stjórnvöld að viðurkenna að þeir hafi borið skarðan hlut frá borði vegna málsins.
Fæðuöryggi, húsnæðisöryggi og álag
Namibíumennirnir halda því fram að þeir hafi orðið fyrir beinu tjóni vegna meintra mútugreiðslna Samherja í landinu á árunum 2012-2019.
Málið mun hafa valdið því að þúsundir namibískra sjómanna og annarra útgerðarstarfsmanna misstu vinnuna.
Atvinnumissirinn hafi haft víðtæk áhrif á líf þeirra. Þeir hafi ekki átt fyrir mat, getað greitt fyrir húsnæði eða skólagjöld barna sinna. Þá hafi tekjumissir valdið þeim andlegu álagi og steypt þeim í skuldir.
Atvinnuleysi er viðvarandi í Namibíu og samkvæmt Transparency International er stór hluti þeirra sem misstu vinnuna enn atvinnulaus.
„Tímabilin eru frá sex árum hjá sumum og upp í tíu ár, hjá þeim sem misstu vinnu árið 2016 og hafa enn ekki fengið aðra vinnu,“ segir Alison Matthews.
Hún bendir á að oft sé litið á spillingu fyrst og fremst sem efnahagsbrot.
„En við vitum að það er fjarri öllum raunveruleika og við viljum gera allt sem við getum til að minna á það.“
Vilja taka þátt í sakamálinu á Íslandi
Farið er fram á það að kröfurnar verði hluti af ákærum og dómsmáli gegn Samherja á Íslandi, ef af þeim verður. Samkvæmt íslenskum lögum verður að leggja fram kröfur um skaðabætur í sakamálum áður en ákært er.
Í fréttatilkynningu Transparency International segir að verði fallist á kröfurnar gæti það markað þáttaskil í málinu þar sem erlend fórnarlömb meintrar spillingar fengju formlega hlutdeild í sakamáli á Íslandi.
Málið er enn á borði héraðssaksóknara og ekki hefur verið ákveðið hvort ákæra verður gefin út. Níu fyrrverandi og núverandi stjórnendur eða starfsmenn Samherja eru með réttarstöðu sakbornings.
Fyrirtækið og talsmenn þess hafa ítrekað hafnað ásökunum um mútugreiðslur og annars konar lögbrot í starfsemi fyrirtækisins í Namibíu. Tíu manns sitja í varðhaldi í Namibíu og bíða dóms.
Þeir eru ákærðir fyrir að hafa beitt völdum sínum og áhrifum, ýmist sem ráðherrar eða við stjórn ríkisfyrirtækja, í því skyni að færa Samherja veiðiheimildir í skiptum fyrir mútur.
Verði mennirnir sakfelldir gæti þeirra beðið allt að 25 ára fangelsisvist í Namibíu.
