Júlíus Valsson skrifar:

Þann 29. ágúst verður þjóðin spurð hvort Ísland eigi að „hefja aðildarviðræður“ við Evrópusambandið að nýju. Ætla mætti að jáyrði væri pólitískur sigur fyrir Kristrúnu Frostadóttur, enda er aðild að ESB á stefnuskrá Samfylkingarinnar. Þegar staða ríkisstjórnarinnar og eðli aðildarferlisins eru skoðuð blasir þó annað við. „Nei“ myndi loka erfiðu máli, en „Já“ gæti bundið forsætisráðherra við margra ára ferli þar sem ríkisstjórnin hefur hvorki sameiginlega stefnu né tryggan þingmeirihluta til að leiða.

„Könnunarviðræður“ og tómar blekkingar.

Ríkisstjórnin hefur kynnt atkvæðagreiðsluna sem tækifæri til að kanna hvað ESB hafi fram að færa. Kristrún hefur jafnframt lagt áherslu á að kosið sé um viðræður, en hvorki aðild né yfirráð yfir auðlindum. Endanleg afstaða verði tekin síðar, þegar „samningur“ liggi fyrir. Þetta eru auðvitað tómar blekkingar.

Þessi framsetning dregur úr því pólitíska vægi sem jáyrði hefði í raun. Aðildarviðræður ESB eru formlegt ferli þar sem löggjöf, stjórnsýsla og stofnanir umsóknarríkis eru bornar saman við regluverk sambandsins í 35 köflum. Samningskaflar eru opnaðir að lokinni rýnivinnu og þeim lokað þegar ríkið hefur sýnt að það geti tekið reglurnar upp og framfylgt þeim. Aðlögunin hefst því strax á meðan á viðræðunum stendur. Í raun er því um að ræða 35 ólíka „samninga“ en ekki einn heildarsamning.

Hvað gerist ef þjóðin segir „Já“?

„Já“ setti Kristrúnu þar með í þá stöðu að þurfa að leiða þetta umsóknarferli með ríkisstjórn sem er ósammála um lokamarkmiðið. Flokkur fólksins hefur lagt áherslu á fullveldi Íslands og hefur eindregið verið á móti inngöngu í ESB. Samt gætu þingmenn flokksins þurft að styðja frumvörp, reglugerðarbreytingar og uppbyggingu stjórnsýslu sem tengdust aðildarferlinu. Við hvert slíkt mál gæti stjórnarandstaðan spurt hvort verið væri að laga íslenskan rétt að aðild sem þjóðin hefði ekki samþykkt.

Íslenska stjórnarskráin leyfir ekki framsal ríkisvalds

Stjórnskipulegi vandinn yrði enn stærri. Íslenska stjórnarskráin hefur ekkert almennt ákvæði sem heimilar framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegra stofnana ólíkt stjórnarskrám t.d. Danmerkur og Noregs. Aðild að ESB, með þeim réttaráhrifum sem henni fylgja, myndi því kalla á stjórnarskrárbreytingu samkvæmt 79. grein. Slík breyting þarf samþykki tveggja þinga, með þingrofi og alþingiskosningum á milli. Jáið gæti þannig leitt ríkisstjórnina inn í kosningabaráttu þar sem deilt yrði um stjórnarskrána og framsal ríkisvalds, þótt stjórnarflokkarnir hefðu aldrei orðið sammála um aðild. Telja má næstum því öruggt að þjóðin muni alfarið hafna þessari ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur viðfyrsta tækifæri.

Ráðgefandi atkvæðagreiðsla. Alls óvíst með aðra þjóðaratkvæðagreiðslu.

Atkvæðagreiðslan er ráðgefandi. Hún veitir ríkisstjórninni pólitískt umboð til að hefja umsóknarferlið, en ræður ekki niðurstöðu þess og leysir hana ekki undan ábyrgð á einstökum ákvörðunum. Engin lagaskylda tryggir heldur að fullbúinn aðildarsamningur verði lagður í þjóðaratkvæði. Það byggist eingöngu á pólitísku loforði.  

Yfirlýsing Kristrúnar um að hún muni aldrei undirrita samning sem feli í sér afsal yfirráða yfir fiskveiðiauðlindinni yrði jafnframt prófsteinn á trúverðugleika hennar. Eftir „Já“ þyrfti hún annaðhvort að tryggja niðurstöðu sem samræmdist fyrirvaranum eða skýra hvers vegna aðildarferlið gæti ekki skilað því sem lofað var.

Hvað gerist ef þjóðin segir „Nei“?

„Nei“ væri mun pólitískt einfaldara fyrir alla aðila. Ákvæði stjórnarsáttmálans um þjóðaratkvæðagreiðslu væri uppfyllt, Viðreisn gæti vísað til niðurstöðu kjósenda og Flokkur fólksins þyrfti ekki að taka þátt í aðlögunarferli sem stríddi gegn fyrri málflutningi þess. Kristrún hefur sjálf sagt að við „Nei“ yrði umræðunni um ESB lokið.

Þegar sigur verður að tapi

„Já“ væri sigur á kjördag, en upphaf mun erfiðari baráttu. Það myndi leggja framtíð ríkisstjórnarinnar og forystu Kristrúnar undir í ferli þar sem hvert samningsatriði, hvert lagafrumvarp og hver stjórnskipuleg ákvörðun gæti dregið ágreining stjórnarflokkanna fram í dagsljósið og jafnvel sprengt ríkisstjórnina.

Það er sjaldgæf staða í stjórnmálum að sigur í atkvæðagreiðslu sem maður boðar sjálfur sé hættulegri en tap, en hér liggur hún nokkuð beint við.

Heimildir

Alþingi. (1944). Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 79. gr.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. (án árs). Stækkunarstefna Evrópusambandsins og framkvæmd aðildarviðræðna.

Frostadóttir, K. (2026). Opinberar yfirlýsingar um þjóðaratkvæðagreiðsluna, aðildarviðræður og yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni.

Ríkisstjórn Íslands. (2024). Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokks fólksins.

Stjórnarráð Íslands. (2026). Upplýsingar og svör stjórnvalda um þjóðaratkvæðagreiðslu og aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið.