Zaporizhzhia-kjarnorkuverið í suðausturhluta Úkraínu missti alla ytri rafmagnstengingu sína aðfaranótt sunnudagsins 8. nóvember og er nú alfarið háð neyðarrafstöðvum. Alþjóðakjarnorkumálastofnunin (IAEA) staðfestir að rafmagnstengingin hafi rofnað, en orsök bilunarinnar liggur ekki fyrir. Úkraínsk yfirvöld vara við alvarlegri hættu fyrir kjarnorkuöryggi verði rafstöðvarnar óstarfhæfar. Geislun á svæðinu er þó innan eðlilegra marka samkvæmt stjórnendum versins.

Rafmagn fór af klukkan 00:36 að íslenskum tíma

Zaporizhzhia-kjarnorkuverið, stærsta kjarnorkuver Evrópu, missti síðustu starfandi ytri rafmagnstengingu sína klukkan 02:36 að úkraínskum tíma, eða 00:36 að íslenskum tíma, aðfaranótt sunnudagsins 8. nóvember.

Samkvæmt úkraínska ríkisorkufyrirtækinu Energoatom rofnaði tengingin við 330 kílóvolta Ferosplavna-1-raflínuna, sem hafði séð kjarnorkuverinu fyrir nauðsynlegri raforku.

Tilraun til að tengja raflínuna aftur með sjálfvirkum búnaði bar ekki árangur.

Neyðardísilrafstöðvar voru því ræstar til að tryggja áframhaldandi starfsemi mikilvægra öryggiskerfa, þar á meðal kælingu kjarnorkueldsneytis.

Neyðarrafstöðvar með eldsneyti til tveggja vikna

Alþjóðakjarnorkumálastofnunin, IAEA, segir að ekki sé enn vitað nákvæmlega hvar eða hvers vegna rafmagnstengingin rofnaði.

Samkvæmt upplýsingum stofnunarinnar er nægilegt eldsneyti á staðnum til að knýja takmarkaðan fjölda neyðarrafstöðva í um tvær vikur.

Þótt kjarnakljúfar versins séu ekki í raforkuframleiðslu þurfa þeir áfram rafmagn til að viðhalda nauðsynlegum öryggiskerfum og kælingu kjarnorkueldsneytis.

Langvarandi rafmagnsleysi getur því skapað hættu ef varakerfi bregðast.

Engar upplýsingar liggja fyrir um að geislavirk efni hafi lekið úr kjarnorkuverinu.

Sextánda rafmagnsleysið á árinu

Energoatom segir að þetta sé í sextánda sinn frá ársbyrjun 2026 sem Zaporizhzhia-kjarnorkuverið missir alla ytri rafmagnstengingu sína.

Úkraínska fyrirtækið telur endurtekin rafmagnsleysi skapa alvarlega hættu fyrir öryggi versins.

Rússnesk stjórnvöld hafa haft kjarnorkuverið á sínu valdi frá fyrstu vikum innrásarinnar í Úkraínu árið 2022.

Rússneskir stjórnendur versins staðfestu á sunnudag að raflínan hefði verið tekin úr sambandi af sjálfvirkum öryggisbúnaði og að neyðarrafstöðvar sæju nú nauðsynlegum kerfum fyrir rafmagni.

Þeir sögðu starfsfólk fylgjast stöðugt með ástandi búnaðarins og gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi.

Jafnframt fullyrtu þeir að geislun innan versins og á nærliggjandi svæðum væri eðlileg.

Aðalraflínan óvirk frá því í október

Samkvæmt Reuters hefur önnur mikilvæg rafmagnstenging, Dniprovska-raflínan, verið óvirk að minnsta kosti frá 23. október.

Ferosplavna-1 var því síðasta starfandi ytri tenging kjarnorkuversins áður en hún rofnaði aðfaranótt sunnudags.

Í september hafði tímabundið staðbundið vopnahlé, sem IAEA hafði milligöngu um, gert viðgerðarmönnum kleift að endurheimta rafmagn eftir fyrra langvarandi straumleysi.

Sú reynsla sýnir hversu viðkvæm staða versins er fyrir áframhaldandi hernaðarátökum á svæðinu.

Sex kjarnakljúfar – allir stöðvaðir

Zaporizhzhia-kjarnorkuverið er með sex kjarnakljúfa og er stærsta kjarnorkuver Evrópu.

Kjarnakljúfarnir eru ekki í raforkuframleiðslu og hafa verið í köldu stöðvunarástandi.

Það dregur verulega úr hita sem þarf að fjarlægja úr kjarnakljúfunum, en útilokar ekki þörfina fyrir kælingu og önnur öryggiskerfi.

Sérfræðingar IAEA hafa verið við störf í kjarnorkuverinu til að fylgjast með öryggisaðstæðum.

Rafmagnsleysi víða í Úkraínu

Á sama tíma og rafmagnstengingin við kjarnorkuverið rofnaði urðu umfangsmiklar truflanir á raforkukerfi Úkraínu vegna nýrra rússneskra árása.

Samkvæmt upplýsingum frá úkraínskum orkufyrirtækjum urðu hundruð þúsunda íbúa rafmagnslaus í Dnipropetrovsk- og Kharkiv-héruðum.

Viðgerðarmenn vinna að því að koma rafmagni aftur á, en áframhaldandi árásir torvelda viðgerðir.

Ástandið er sérstaklega alvarlegt þar sem vetur er genginn í garð og hitastig nálgast frostmark á mörgum svæðum.

Áhyggjur af kjarnorkuöryggi aukast

Nýjasta rafmagnsleysið undirstrikar þá áhættu sem fylgir því að reka og viðhalda kjarnorkuveri á átakasvæði.

IAEA hefur ítrekað lagt áherslu á nauðsyn þess að tryggja stöðugt rafmagn og aðgang að nauðsynlegum öryggisbúnaði.

Enn er ekki vitað hvenær hægt verður að endurheimta ytri rafmagnstengingu Zaporizhzhia-kjarnorkuversins.

Á meðan byggist öryggi þess á því að neyðarrafstöðvarnar starfi áfram með eðlilegum hætti og að nægilegt eldsneyti sé tiltækt.

Þrátt fyrir alvarlega stöðu er mikilvægt að undirstrika að enginn geislaleki hefur verið staðfestur og að engin tilkynning hefur borist um óeðlilega geislun á svæðinu.