Ástæðurnar fyrir því að skólar hafa ákveðið að skipta Njálu út fyrir styttri texta eru margþættar. Sú skýring sem langflestir kennarar nefna er minni tími til kennslu bókmennta eftir að framhaldsskólinn var styttur úr fjórum árum í þrjú um miðjan síðasta áratug. Þá nefna margir að dvínandi lesskilningur og lestrargeta eigi þátt í þessu og jafnvel aukin notkun gervigreindar meðal nemenda.
Ekki bara Laxness
Á síðasta ári fjallaði Morgunblaðið um brotthvarf skáldsagna Halldórs Laxness af leslistum framhaldsskóla en í umfjölluninni kom fram að nú lesi innan við þriðjungur framhaldsskólanema skáldsögu eftir hann sem hluta af skyldunámi sínu og hefur það hlutfall lækkað mikið á síðustu árum.
Ljóst er að þessi þróun einskorðast ekki við verk nóbelsskáldsins. Á Íslandi eru 29 framhaldsskólar sem kenna 180 eininga nám til stúdentsprófs en af þeim svöruðu 24 fyrirspurn Morgunblaðsins.
Í fjórtán þeirra skóla hefur verið dregið úr lestri Íslendingasagna frá því um miðjan síðasta áratug. Þar af hafa átta skólar tekið Njálu alfarið af leslistum sínum og fjórir skólar ákveðið að lesa aðeins hálfa bókina. Í flestum skólum eru þó enn einhverjar Íslendingasögur lesnar en það eru gjarnan styttri sögur á borð við Eyrbyggju, Laxdælu og Fóstbræðrasögu. Áður fyrr voru þessir textar gjarnan lesnir til viðbótar við Njálu. Þá er Egils saga Skallagrímssonar lesin í nokkrum skólum.
Í fjórtán skólanna hefur verið dregið úr lestri Íslendingasagna frá því um miðjan síðasta áratug.
mbl.is/Eyþór
Styttingin vegur þyngst
Almennur samhljómur virðist vera meðal framhaldsskólakennara um að stytting framhaldsskólans úr fjórum árum í þrjú vegi þyngst í þessari þróun. Þegar hún gekk í gegn fækkaði kennslustundum í íslensku og virðist bókmenntakennsla hafa orðið fyrir barðinu á því. Fleiri þættir spila þó inn í.
Í grunnskólum hefur tíðkast að nemendur lesi styttri Íslendingasögur en í aðalnámskrá þeirra kemur fram í kafla sem snýr að íslenskum bókmenntaarfi að við lok 10. bekkjar eigi nemandi að geta „lesið og skilið texta frá fyrri tímum, áttað sig á því að þeir mótist af sögulegu samhengi og borið saman við eigin samtíð“.
Segjast aldrei hafa lesið Íslendingasögu
Í svari sínu við fyrirspurn Morgunblaðsins lýsir einn íslenskukennari hins vegar upplifun sinni af því að nemendur sem hefja nám í framhaldsskólum hafi nú minni reynslu af því að lesa texta frá fyrri tímum en áður.
Hann kennir nemendum skólans Laxdælu sem hluta af skylduáfanga á þriðja þrepi og segir það almennt hafa gengið vel og að nemendur séu áhugasamir þegar þeir komist inn í söguna. Það að kveikja áhuga þeirra sé hins vegar þyngra verkefni nú en áður.
„Mér finnst meira hafa borið á því undanfarið að þau komi úr grunnskólanum og segist aldrei hafa lesið Íslendingasögu, að kennararnir lesi sögurnar eða samantekt fyrir þau í skólanum. Þau þurfa ekki að glíma sjálf við textann, glósa eða annað slíkt, heyrist mér á þeim,“ segir kennarinn og bætir við að hann finni sömuleiðis fyrir mikilli breytingu þegar kemur að orðaforða og lesskilningi.
Orðskýringar óskiljanlegar
„Nú er svo komið að orðskýringarnar sem fylgja t.d. Laxdælu eru þeim óskiljanlegar og hjálpa þeim lítið sem ekkert. Ef ég ber saman t.d. árganginn sem er fæddur árið 2009, sem eru nýnemar þessa skólaárs, við árganginn sem er fæddur árið 1999 er mjög mikill munur til hins verra hvað þetta varðar.
Þau eiga bæði erfitt með að koma fyrir sig orði og það kemur líka fyrir að þau skilja ekki einföld fyrirmæli verkefna á nútímaíslensku og biðja um skýringar á einstaka orðum. Ég sé líka mun á lesskilningi og úthaldi, ekki bara þegar kemur að krefjandi textum á borð við Íslendingasögur heldur lesa þau auðvitað líka ýmis nútímaverk og velja sér yndislestrarbækur.“
Þá segir hann ekki gott að segja hvernig á þessari þróun stendur. „Hvort kennarar lesi sögurnar fyrir nemendur af því að þeir upplifa að nemendur hafi ekki úthald eða orðaforða til að lesa þær sjálfir eða hvort minni kröfur um heimalestur á unglingastigi geri það að verkum að ekki gefist tími til að leyfa þeim að glíma sjálf við textann … og því minna sem þau lesa, því verri verður staðan.“
„Eftir styttingu náms til stúdentsprófs urðu kennarar að fækka textum, stytta lengri verk og forgangsraða efni sem best til að ná hæfniviðmiðum aðalnámskrár framhaldsskóla og varð Njála fyrir barðinu á þeim niðurskurði,“ segir einn kennari.
mbl.is/Anton Brink
Tóku út próf
Annar íslenskukennari lýsir svipaðri upplifun. „Njála er kennd í áfanga sem er ekki skylduáfangi en er hluti af bundnu vali þannig að nemendur geta í raun valið sig frá sögunni. Áður var öll sagan lesin en í allmörg ár hefur sagan ekki verið lesin í heild sinni heldur einungis fyrri hluti hennar sem endar á vígi Gunnars Hámundarsonar,“ segir sá kennari.
„Sú afmörkun tengist fyrst og fremst lestrargetu og lesskilningi nemenda þar sem sagan hefur lengi reynst þeim þung og torlesin. Kennarar hafa því jafnan þurft að verja löngum tíma í að fara ítarlega yfir textann með nemendum, meðal annars til að skýra persónur, flókin ættartengsl og lögfræðileg hugtök.
Eftir styttingu náms til stúdentsprófs urðu kennarar að fækka textum, stytta lengri verk og forgangsraða efni sem best til að ná hæfniviðmiðum aðalnámskrár framhaldsskóla og varð Njála fyrir barðinu á þeim niðurskurði.“
Þá segir hann breytingarnar sem hafa orðið á skilningi nemenda á sögunni hafa haft áhrif á námsmat áfangans. „Lengi vel var lokapróf í þessum áfanga og Njála hluti af lokaprófi en svo var ákveðið að klára námsmat á Njálu fyrr á önninni því nemendur áttu erfitt með þann hluta á prófi. Núna er þessi áfangi próflaus. Reglulega koma upp vangaveltur um að breyta um sögu, lesa t.d. Egils sögu eða Grettis sögu en það hefur ekki orðið af því, hér er enn talsverð hefð fyrir því að kenna Njálu.“
Einhvers konar þýðing
„Kennarar í þessum áfanga hafa upplifað það síðasta áratuginn að yfirferð Njálu er orðin að einhvers konar þýðingu kennara fyrir nemendur sem skilja ekki textann. Fyrir nokkrum árum var æ meiri áhersla lögð á skapandi verkefni í tengslum við Njálu svo nemendur gætu með einhverjum hætti tengst sögunni.
Nemendur skrifuðu t.d. bréf og samfélagsmiðlafærslur í nafni sögupersóna og bjuggu til tímarit með fréttum af persónunum en tilkoma gervigreindar setti talsvert strik í reikninginn hvað þessi verkefni varðar því nemendur fóru að láta tæknina vinna þennan skapandi hluta fyrir sig. Síðustu annir höfum við svo farið yfir í blaðið og blýantinn á meðan við áttum okkur betur á gervigreindinni,“ segir kennarinn loks.
Frásagnir fleiri kennara eru af sama meiði. Þrátt fyrir að margir þeirra lýsi upplifun sinni af minnkandi getu nemenda telja þeir þó mikilvægt að kenna Íslendingasögur áfram og segja nemendur hafa áhuga á efninu þegar tími gefst til að fara vel í það, en tíminn er einfaldlega af mjög skornum skammti eftir styttingu framhaldsskólans. Þá ber að geta þess að í 10 skólum af þeim 24 sem svöruðu fyrirspurn Morgunblaðsins hefur kennslu verið forgangsraðað þannig að lestur Íslendingasagna hefur haldist óbreyttur síðasta áratuginn.
Ákveðin uppgjöf
Ármann Jakobsson er prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands og einn helsti sérfræðingur þjóðarinnar í Íslendingasögum. Sjálfur kenndi hann í framhaldsskóla í sex ár. Spurður hvernig tíðindin af þessari þróun þar sem Íslendingasögur, og þá sérstaklega Njála, eru lesnar í minna mæli í framhaldsskólum segir hann: „Mín skoðun er sú að Íslendingasögur séu ekkert erfiðara lestrarefni en bara íslenskar skáldsögur frá fyrri hluta 20. aldar. Þannig að mér finnst ákveðin uppgjöf felast í þessu.“
Hann telur skáldsögur Halldórs Laxness til að mynda þyngri texta en Íslendingasögurnar sem hann telur á pari við verk rithöfunda á borð við Gunnar Gunnarsson og Svövu Jakobsdóttur. „Svo kennarar sem gefast upp á Íslendingasögunum eru í rauninni líka að gefast upp á þessum höfundum,“ segir Ármann.
Ármann Jakobsson, prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands, telur að um ákveðna uppgjöf sé að ræða.
mbl.is/Hákon
Ármann efast ekki um áhrif styttingar framhaldsskólans í þessu samhengi en segir jafnframt að til þess að tryggja góða íslenskukennslu í framhaldsskólum þurfi kennarar að vera faglega sterkir. „Það er stundum deilt um það hvort þeir séu nógu faglega sterkir. Það væri mjög gott ef allir íslenskukennarar hefðu sótt námskeið, til dæmis í Íslenskudeild Háskólans, eða að minnsta kosti í íslenskuáföngum Menntavísindasviðs,“ segir hann.
Spurður af hverju það skipti máli að halda áfram að lesa sögur á borð við Njálu segir hann: „Mér finnst mjög eðlilegt að fólk þekki menningararfinn og Íslendingar eru í mjög sérstakri stöðu að því leyti að við eigum verk sem bara má líta á sem menningararf heimsins eins og Njáls sögu. Ég hef farið á ráðstefnur erlendis og hitt fólk sem er ekki sérfræðingar í Íslendingasögunum en hefur samt lesið Njálu. Það þykir bara eðlilegur hluti af menntun fólks sem er vel menntað. Þá þekkirðu hana alveg bara eins og Ilíonskviðu eða Hringadróttinssögu eða verk Charlotte Brontë eða Jane Austen. Þannig að mér finnst svolítið skrítið ef þjóð sem hefur alveg sérstaklega góðan aðgang að þessum verkum hættir að kenna þau.“
Eins að kenna útlendingum einn daginn
Þá bendir Ármann á að á síðustu öld hafi skólakerfið og menntafrömuðir fært íslenska tungu markvisst nær íslenskunni sem finna má í fornsögunum til þess að koma fólki aftur í samband við fornöldina og textana sem þá voru ritaðir. „Ég teldi það mjög slæmt ef við myndum kasta þessu forskoti frá okkur.“
En hvaða þýðingu myndi það hafa fyrir Íslendinga ef við hættum að skilja og hættum að þekkja þennan menningararf sem Íslendingasögurnar eru?
„Ég hef bæði kennt Íslendingasögur Íslendingum og útlendingum,“ segir Ármann. „Og einn daginn verður kannski bara eins að kenna Íslendingum þetta og útlendingum. En það er ekki góður dagur,“ segir Ármann. „Við höfum ákveðna nálægð, við skiljum ákveðna hluti en kannski kemur að því einhvern daginn að við skiljum þá ekkert lengur betur en aðrir.“
