Það er þriðjudagur. Við erum stödd miðsvæðis í Reykjavík. Kveikur hefur fengið ábendingu um að á þessum slóðum sé vændisstarfsemi, töluvert af henni reyndar. Við stöldrum við og þurfum ekki að bíða lengi. Þarna er maður í leit að einhverju. Á endanum gengur hann að herbergi 214. Dyrnar opnast. Hann staldrar stutt við.
Við fylgjumst með næstu daga og sjáum ákveðið mynstur. Fleiri menn fara inn í sama herbergi, herbergi 214, öllum stundum dags.
Hið sama á sér stað á fleiri stöðum á svipuðum slóðum, í Rauða hverfinu í Reykjavík, hverfi sem er sérstaklega auglýst sem slíkt á vinsælli vændissíðu.
„Þetta er svolítið mikið til allt í kringum okkur hérna,“ segir Gunnar Axel Davíðsson rannsóknarlögreglumaður þegar hann keyrir með okkur um hverfið: Miðbæinn, Holtin og Túnin.
„Vændisstarfsemi í dag er orðin umtalsverð,“ segir Gunnar Axel.
Vændissíðan City of Love gefur ákveðna mynd af umfanginu, þótt sala á vændi fari fram í gegnum fleiri vefsíður og samfélagsmiðla. Á síðunni eru tæplega sjö hundruð auglýsingar en ljóst er að sumar konur eru með fleiri en eina virka auglýsingu. Konurnar eru flestar erlendar, staddar í Reykjavík, en þó er framboð víða um land.
„Þetta er kynferðisbrot“
Jenný Kristín Valberg, teymisstjóri hjá Bjarkarhlíð, segir að konur sem selji vændi geri það langoftast af neyð, til að mynda vegna neyslu eða fjárhagsvanda.
„Það er hugtak sem heitir „survival sex“ sem talar inn í þetta, kynlíf verður bjargráðið þitt í að lifa af.“
Drífa Snædal talskona Stígamóta tekur undir þetta. „Við erum með konur sem hafa haldið í fyrstu að þetta sé lausn við þeirra fjárhagslega vanda, að þetta sé ekkert vandamál. Síðar fara þær að upplifa þetta sem íþyngjandi vandamál, miklar afleiðingar og koma þá hingað.“
Viðmælendur Kveiks eru sammála um að langflestir kaupendur vændis hér á landi séu íslenskir karlmenn á öllum aldri, úr ólíkum stéttum og starfsgreinum.
„Maður hefur heyrt að menn séu að fara bara til og frá vinnu, keyra börn í leikskólann, eru að fara á erfiðan fund. Bara aðeins að droppa við þarna áður,“ segir Jenný.
„Það er eins og þeir líti á þessar konur eins og þetta sé sjálfsögð þjónusta, einhver aftöppunarþjónusta fyrir þá.“
Hér á landi er vændi sem slíkt ekki ólöglegt. Farin er svokölluð sænsk leið sem kveður á um að ólöglegt sé að kaupa vændi og hafa milligöngu um það. Afleiðingar fyrir vændiskaupendur eru þó ekki ýkja miklar, oftast sektir í kringum 200 þúsund krónur, en gefin er út ákæra ef viðkomandi gerist aftur uppvís að vændiskaupum.
„Ég held að mjög fáir kaupendur vændis geri sér grein fyrir því að þeir eru að brjóta kynferðisbrotalög almennra hegningarlaga. Af því að þetta er kynferðisbrot,“ segir Drífa.
Hélt að hún hefði stjórn á aðstæðunum
Ung íslensk kona, sem hefur reynslu af því að vera gerð út í vændi, ræddi við Kveik. Hún vill vernda börnin sín og vill því ekki láta nafns síns getið.
„Ég hugsaði að þetta gæti orðið redding í eitt, tvö skipti og ég þyrfti ekki einhvern veginn að láta neinn vita af þessu, ég þyrfti ekki að biðja neinn um hjálp og ég myndi halda sjálfstæðinu mínu. Ég hefði bara stjórn á þessu.”
Þarna var hún stödd í öðru landi, í námi, var ekki með atvinnuleyfi og átti erfitt með að sjá fyrir sér. Maður sem hún komst í kynni við þóttist eiga lausn við hennar vanda, lausn sem hann sjálfur hagnaðist á.
„Eftir fyrsta skipti voru mér bara lagðar línurnar,“ segir konan.
Hverjar voru þær?
„Ég þyrfti alltaf að borga 33 prósent af því sem ég fengi, ég fengi ekki að sjá um nein samskipti við neina aðila sjálf. Þegar ég maldaði í móinn að þetta væri ekki eitthvað sem ég ætlaði að gera var mér eiginlega bara gerð grein fyrir því að það væri svo sem ekkert val,” segir konan.
„Það var stöðugt verið að biðja mig um að fara eitthvert og gera eitthvað og í lengri tíma. Hann fór einhvern veginn að stjórna öllu sem ég gerði, mjög fljótlega. Ég held að ég hafi þá farið að missa svolítið stjórn á öllu.“
Þetta var ekki neysludrifið, eins og sést oft í svona málum?
„Nei, það átti ekki við um mig,“ segir konan sem var skyndilega orðin þolandi mansals.
„Vissi ég að ég myndi enda í mansali? Nei. Ég sá það ekki fyrir.“
Innilokaðar með vistir
Gunnar Axel hjá lögreglunni telur að einungis brotabrot af þolendum vændis leiti til Bjarkarhlíðar og Stígamóta. Tíu vændismansalsmál komu á borð Bjarkarhlíðar í fyrra. Þar af voru fimm íslenskir brotaþolar, tveir kínverskir, tveir frá Venesúela og einn frá Nígeríu. Níu þeirra eru konur og einn kynsegin.
Í sjö málanna voru gerendur annaðhvort makar, ættingjar eða kunningjar brotaþola. Í einu málanna kom fram að vændi hefði tengst vinnustað og gerandi verið yfirmaður. Gerendur í tveimur málanna tengdust brotaþolum með öðrum hætti.
Drífa Snædal hjá Stígamótum segir að mörkin á milli mansals og vændis séu ekki alltaf mjög ljós.
„Það getur verið að þú sért undir einhverjum þrýstingi að leiðast út í vændi, síðan getur verið að þú sért beinlínis gerð út. Það getur verið að þú byrjir með frjálsum vilja en farir síðan inn í net einhverra.“
Drífa bendir á að mansal geti líka haft mjög ólíkar birtingamyndir. „Við getum haft skipulagða glæpahringi sem ferja konur á milli landa til þess að gera þær út og selja þær eins og hverja aðra vöru. Við getum líka verið með það sem við sjáum meira hérna á Stígamótum, að það er maki að gera út eiginkonu eða kærustu.”
Lögreglan telur að flestar konur í vændi hér á landi séu þolendur mansals.
„Við teljum að þetta sé meirihlutinn skipulögð starfsemi, þó að þær segist vera hér af fúsum og frjálsum vilja þegar við ræðum við þær, þá grunar okkur að það sé ekki svoleiðis,“ segir Gunnar Axel. „Ég tel að engin kona sé tilbúin til að selja líkama sinn eins og gert er í þessum bransa.“
Jenný segir starfsfólk Bjarkarhlíðar líka verða vart við „þaulskipulagða” glæpastarfsemi þegar kemur að konum í vændi. „Þar sem konur eru að koma hingað, gagngert í þeim tilgangi að það er verið að gera þær út.“
Fulltrúar Bjarkahlíðar hitta þessar konur oft eftir aðgerðir lögreglu og bjóða þeim aðstoð. „Þetta eru konur sem eru kannski búnar að vera innilokaðar í heila viku og það eru bara vistir inni á herbergi sem eiga að duga og þær hafa á þessum vikutíma kannski bara farið út með ruslið.“
Til Bjarkarhlíðar kom nýlega kona sem hafði þjónustað áttatíu einstaklinga á þremur sólarhringum. Hún dvaldi á Einholt Apartments í september. Þar er engin afgreiðsla heldur aðeins kóði sem gestir fá til þess að komast inn, svokallað „self check-in“ hótel. Kaupendurnir mættust sumir í dyragættinni. Þeir náðust allir á upptöku hjá lögreglu. Lögreglan telur nær fullvíst að konan sé þolandi mansals og send landa á milli.
Vita oft ekki hverja þær eiga að hitta
Í þessum tilfellum, þegar um skipulagða brotastarfsemi er að ræða, er konan neðst í píramídanum og fær stundum ekki mikið meira en helminginn af því sem hún þénar. Fyrir ofan hana eru milliliðir á borð við þá sem sjá um auglýsingar og rafræn samskipti. Konurnar vita jafnvel ekki hvernig þeirra eigin auglýsingar líta út, hvaða þjónustu þær eiga að bjóða upp á eða hvaða menn þær eiga að hitta. Síðan er annar milliliður sem á í samskiptum við þá sem sjá um bókanir. Á toppnum situr höfuðpaurinn.
Þetta er ekki algilt en í þessum tilfellum eru konurnar fórnarlömb mansals.
„Oftast er þetta þriðji aðili sem sér um samskiptin, sem er oft staðsettur erlendis,“ segir Gunnar Axel. Samskiptin fara þá fram í gegnum svokölluð símaver.
Afmennska konurnar og beita þær ofbeldi
Konurnar hitta sem sagt gjarnan menn sem þær hafa ekki valið sjálfar að hitta og vita ekki hvernig þær eru auglýstar eða hvaða þjónustu þær eru sagðar bjóða upp á. Þær verða svo í mörgum tilvikum fyrir kynferðisofbeldi ofan á vændið.
„Það sem við sjáum hérna hjá Stígamótum er, þær sem eru að vinna úr afleiðingum vændis, það eru einhvern veginn ýktari afleiðingar, ýktara ofbeldi, það er allt ýktara heldur en aðrir brotaþolar sem við sjáum, samkvæmt okkar rannsóknum,“ segir Drífa Snædal.
„Yfirleitt eru þetta karlar sem kaupa konur, þeir líta á konur sem hluti eða kjötstykki eða eitthvað til þess að þjóna sér. Þegar þú hefur þannig viðhorf að þá – svona afmennskunarviðhorf – að undir slíkum kringumstæðum er ofbeldi algengara.“
Konan sem hætt er í vændi og Kveikur ræddi við lenti í þessu.
„Ég varð fyrir líkamlegu ofbeldi af mönnum sem ákváðu að kaupa mig. Ég held að það sé partur af því líka að maður verður ekki lengur manneskja,“ segir konan. „Ég vissi bara ekkert hver ég var orðin lengur. Bara í vítahring sem ég vissi í raun ekki að væri til fyrr en ég var komin inn í hann.“
Myndirðu treysta þér til að lýsa fyrir okkur hvað þessir menn gerðu þér?
„Já. Það var til dæmis einn maður sem fékk mest út úr því að rassskella mig það harkalega að ég marðist eða helst blæddi smá og síðan fékk hann út úr því eftir það að misþyrma mér kynferðislega.“
Stoppaðar á flugvellinum
Þó að íslenskir karlmenn séu meirihluti kaupenda vændis eru íslenskar konur í minnihluta þegar kemur að sölu vændis. Flestar erlendu kvennanna koma inn í gegnum Keflavíkurflugvöll, en þar kemur fjöldi mála upp í hverri viku sem tengist vændisstarfsemi.
Kveikur fór á staðinn sumarið 2024. Þá tók tollgæslan eftir óvenjulegum farangri ungrar konu við komuna til landsins og tilkynnti það til lögreglunnar á Suðurnesjum, sem kannaði málið frekar.
„Óvanalegt magn af nærfötum og mikið af smokkum,“ sagði lögreglumaður um farangur konunnar. „Eina sem hún veit er að hún er með einhvern „random“ gsm-síma sem hún á að hringja í þegar hún kemur. Svo gat hún ekki almennilega útskýrt hvað hún væri að fara að gera. Hver borgaði miðann, hverja er hún að koma að hitta, hvar ætlar hún að gista? Þá kemur upp þetta nafn, þessi gististaður sem er tengdur við fyrri vændismál.“
Heimilisfangið var í Bolholti. Þar er hótel úr sömu keðju og herbergi 214 sem nefnt var í upphafi.
Kveikur fylgdist með yfirheyrslunni yfir konunni.
„Þú ert komin aftur, af hverju?“ spurði lögreglumaður konuna.
„Af því að ég vil koma aftur,“ svaraði hún.
Konan hafði sem sagt áður komið til Íslands. Bókað hafði verið að grunur væri um að hún væri í mansali, hagnýtt kynferðislega.
„Hvað ætlarðu að gera á Íslandi?“ spurði lögreglumaðurinn.
„Ekkert, ég er hrifin af Íslandi,“ svaraði konan.
„Veistu hvers vegna þú varst stoppuð?“ spurði lögreglumaðurinn.
„Nei, ég veit það ekki,“ svaraði konan og bætti við: „Það er fólk sem kemst inn í landið sem hefur gert verri hluti en ég.“
„Við höfum átt þetta samtal áður.“
„ Já.“
„Er þetta glæpur í þínu landi?“ spurði lögreglumaðurinn. Konan svaraði ekki. „Þegar þú aflar þér peninga, greiðir þú skatt af þeim?“
„Ég var bara barn og kunni ekki að greiða skatta,“ svaraði konan.
Hún var tvítug þegar þessi yfirheyrsla fór fram en þrátt fyrir ungan aldur hafði hún komið til landsins fjórum sinnum áður. Lögreglan taldi að stjúpfaðir hennar hefði verið að gera hana og móður hennar út í vændi. Konan staðfesti eftir yfirheyrsluna að hún hefði í reynd komið hingað til lands til þess að stunda vændi. Henni var að lokum synjað um inngöngu til landsins þar sem tilgangur hennar til að heimsækja landið reyndist ekki réttnæmur.
„Við viljum helst ekki koma henni í hendurnar á manninum, sporna við því fyrst og fremst,“ sagði lögreglumaður við Kveik og vísaði til stjúpföður konunnar.
Lögreglan eltir peningana
Lögregla talaði á síðasta ári við vændiskonur á aldrinum 19-53 ára af tíu þjóðernum; flestar frá Rúmeníu og Kólumbíu en einnig frá Nígeríu, Kína, Venesúela, Malasíu, Spáni, Bretlandi, Ghana og Paragvæ.
Ísland tekur þátt í víðtæku, alþjóðlegu samstarfi gegn skipulagðri brotastarfsemi og mansali, meðal annars með Europol, Interpol og Frontex. Megináherslan er lögð á að ná þeim sem skipuleggur, segir Agnes Ósk Marzellíusardóttir, lögreglufulltrúi hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu.
„Við erum að leggja meiri og meiri og ríkari áherslu á það að elta peningana. Hvert eru þeir að fara? Hver er það sem hagnast á þessu? Þetta er það sem við erum almennt að gera í skipulagðri brotastarfsemi.“
Eruð þið að sjá háar fjárhæðir?
„Já, við erum að sjá mjög háar fjárhæðir.“
Menn streyma inn í herbergi 214
Við erum komin aftur fyrir utan herbergi 214. Áfram streyma menn þangað inn. Lögreglan bregst fljótt við upplýsingum um að þessir menn kunni að vera að kaupa sér vændi en til að staðfesta þann grun þarf hún líka að fylgjast með um stund. Dagana á undan höfum við orðið vör við sérkennilega umferð í næsta herbergi; við sáum sömu mennina fara inn og út, hvað eftir annað. Fíkniefnalögreglan rennur skyndilega í hlað og eltir uppi mann úr því herbergi, herbergi 212. Hann er handtekinn auk annars manns sem hafði keypt af honum fíkniefni nokkrum mínútum áður.
Þarna eru á ferðinni menn sem eiga sér sögu hjá lögreglu, menn sem eru ekki með dvalarleyfi hér á landi. Inni í herbergi 212 fundust ýmsar tegundir fíkniefna, meðal annars kókaín og kannabis.
Á meðan er vændiskaupandi inni í herbergi 214. Kona sem er þar með honum kíkir út fyrir, líklega til þess að kanna hvort lögreglan sé farin. Svo kemur vændiskaupandinn út. Lögreglan eltir hann uppi:
„Lögreglan, stoppaðu! Þú ert handtekinn, grunaður um kaup á vændi.“
Maðurinn virðist forviða.
„Hvað varstu að gera í Einholti 2, herbergi 214?“ spyr Gunnar Axel lögreglumaður.
„Ég var í nuddi,“ segir maðurinn. „Lagðist upp í rúm, á grúfu, og það var bara verið að nudda herðar og bakið... bara slappa af.“
„Hvar auglýsti hún þetta nudd?“ spyr lögreglukona.
„Bara á netinu,“ svarar maðurinn.
„Já, hvar á netinu?“ spyr lögreglukonan.
„Ég kýs að ekki tjá mig um það,“ svarar maðurinn.
„City of love?“ spyr lögreglukonan.
„Kýs ekki að tjá mig um það,“ svarar maðurinn.
Maðurinn ákvað á endanum að óska eftir verjanda og játaði síðan brot sitt. Hann fékk 200 þúsund króna sekt. Konunni í herbergi 214 var boðin viðeigandi aðstoð, líkt og öðrum konum í hennar stöðu.
Kínversk kona grunuð um að skipuleggja vændi
Ítrekað hefur lögreglan orðið vör við vændi á hótelinu við Einholt og á öðrum hótelum úr sömu hótelkeðju, sem heitir Stay Apartments. Einnig eru þekktar staðsetningar í bænum þar sem vændisstarfsemi er það algeng að hægt væri að tala um vændishús, þó að lögreglan geti ekki orðað það sem svo – enda er vændishús ekki skilgreint í lögum.
„Við höfum þurft að hafa afskipti af einstaklingum í nokkur skipti í sama húsnæði í borginni,” segir Gunnar Axel.
Eitt slíkt húsnæði er kjallaraíbúð í Túnunum í Reykjavík, hús sem er í talsverðri niðurníðslu en hefur engu að síður verið notað til Airbnb-útleigu. Nágrannar hafa reynt að hrekja burt vændiskaupendur, sett miða á bílana, tekið af þeim myndir og varpað varnarorðum með skjávarpa á húsið, auk þess sem lögregla er þar tíður gestur.
Konurnar sem hafa verið þar innandyra eru kínverskar og taldar vera þolendur mansals. Þær eru fullorðnar en eru mjög unglegar í útliti og þjónusta þeirra er boðin á lægra verði en annars staðar.
„Svo náttúrlega varð breyting árið 2024, þá urðum við fyrst vör við konur frá Kína,“ segir Gunnar Axel og bætir því við að þær hafi verið að keyra niður verðskrána. „Margar koma frá Spáni, eru með dvalarleyfi á Spáni og koma hingað.“
Eru þær þá fyrst og fremst mansalsfórnarlömb?
„Það er það sem okkur grunar helst.“
Kínversk kona er grunuð um að hafa rekið vændisstarfsemi í húsinu í Túnunum. Hún er nú búsett í Svíþjóð og var þar til rannsóknar árið 2024, grunuð um skipulagningu vændis. Sú rannsókn var á endanum felld niður. Hún var um tíma eftirlýst hér á landi en sætir nú endurkomubanni.
Komst út úr vændinu
Það getur reynst konum í mansali erfitt að komast út úr vændi. Íslensku konunni sem Kveikur ræddi við tókst það á endanum. Hún var þá orðin verulega einangruð og ræddi varla við nokkurn mann utan vændisheimsins en var nýlega komin aftur í samband við foreldra sína. Eftir að hafa verið misnotuð kynferðislega sendi hún þeim skilaboð þar sem hún óskaði eftir hjálp. Þau komu henni heim með aðstoð hins opinbera. Skilaboðin má sjá hér að neðan.
„Ég man þegar ég sé þau og ég labba út úr flughöfninni með ekki neitt, ég er bókstaflega með ekki neitt. Ég man að fæturnir gáfu sig. Í fyrsta skipti stóð ég ekki í lappirnar og ég bara: ég lifði þetta af.“
Hún leitaði sér aðstoðar nokkru síðar, eftir að Brynhildur Björnsdóttir gaf út bókina Venjulegar konur. Í bókinni birtust viðtöl við konur sem höfðu verið í vændi.
„Þetta var í fyrsta skipti sem ég heyrði einhvern tala um þetta af virðingu og að þetta séu manneskjur.“
Hún setti sig í samband við Brynhildi og þakkaði henni fyrir bókina. Í kjölfarið var henni boðin aðstoð á vegum Stígamóta. Þar upplifði hún í fyrsta sinn að talað væri til hennar af virðingu. „Ég heyri bara: Það er leiðinlegt og ömurlegt að heyra að þetta kom fyrir þig.“
Á vafasömum toppi
Ísland er lítið land. Engu að síður er Ísland ofarlega á lista yfir flestar vændisauglýsingar á City of Love, er í áttunda sæti af 161, er langefst af Norðurlöndunum – og ef miðað er við höfðatölu er Ísland í fyrsta sæti á heimsvísu. Jenný segir að nauðsynlegt sé að færa ábyrgðina af þolendum vændis yfir á kaupendur og skipuleggjendur þess.
„Það er búið að reyna að setja ábyrgðina á þá, gerendurna, en það er ekki nóg vegna þess að það hefur ekki verið nægilegur fælingarmáttur,“ segir Jenný Kristín.
Drífa bendir á að mjög sjaldan sé refsað fyrir vændiskaup. „Það eru ofsalega fáir sem þurfa að taka afleiðingunum af því.“
Er staðan mögulega þannig að Ísland sé einhvers konar vændisparadís þegar afleiðingarnar eru svo gott sem engar?
„Ég held það megi leiða líkum að því að það sé mjög auðvelt að kaupa og selja vændi á Íslandi, mjög auðvelt.“
Jenný telur að margir hugsuðu sig tvisvar um ef þeir ættu á hættu að nafn þeirra yrði birt ef þeir væru gripnir við vændiskaup. Drífa tekur undir það:
„Ég myndi vilja sjá afnám nafnleysis kaupenda. Kaupendur þurfa að taka einhverjum afleiðingum af því að kaupa vændi.“
Drífa segist ekki hrifin af hugmyndum um að lögleiða vændi alfarið.
„Okkur finnst að sá skaði sem vændi veldur sem við sjáum hérna hjá Stígamótum, það þurfi einhver að bera ábyrgð á því. Þá eru það þeir sem hafa valið, sem eru kaupendurnir,og þeir sem gera konur út ef því er að skipta.“
Konan sem var í vændi segir ljóst að konur komi ekki óskaddaðar út úr reynslu eins og hennar, reynslu af því að vera í vændi. Hún vill stíga fram og ræða þessi mál til þess að hjálpa öðrum konum sem kunna að hafa lent í svipuðum aðstæðum og hún.
„Ég er á þeim stað að ég get barist fyrir aðra og þess vegna tala ég. Ég ætla að halda áfram að tala um þetta, þegar ég get og þar sem ég get því ég get það núna.“
