Sérfræðingar segja erfiðleika í samskiptum Bandaríkjanna og Evrópu hafa sett mark sitt á leiðtogafund Atlantshafsbandalagsins í Ankara. Ísland eigi í framtíðinni ýmist eftir að reiða sig í auknum mæli á varnarsamstarf við Bandaríkin eða Evrópu.
„Það þykir helst fréttnæmt af fundinum að það hafi ríkt samstaða á honum. Það er nokkuð sérstakt að það þurfi að taka það fram á þessum óvissutímum nú þegar ríkjum Evrópu stendur meiri ógn af Rússlandi heldur en þeim hefur gert svo áratugum skiptir,“ segir Baldur Þórhallsson, prófessor í stjórnmálafræði.
Baldur segir tvennt skipta mestu máli af leiðtogafundinum í Ankara.
„Það er annars vegar það að fundurinn ítrekar yfirlýsingar um stóraukin útgjöld til varnarmála og útfærir þau að ákveðnu marki, í hverju eigi að verja þessum fjármunum, og hins vegar er ítrekaður áframhaldandi stuðningur við Úkraínu án nýrra varnarskuldbindinga.“
Ólík sýn Evrópu og Bandaríkjanna á bandalagið
Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor í hagfræði og alþjóðaviðskiptum, segir gjá hafa myndast á milli Bandaríkjanna og Evrópu í varnarmálum.
„Evrópa hefur áhyggjur af því að fimmta grein Atlantshafsbandalagsins sé ekki lengur í gildi, það er að segja að Bandaríkin muni ekki verja Evrópu ef það verður ráðist á Evrópu. Við erum að taka eftir því að það virðist vera að Bandaríkin líti svo á að það sé hægt að nota NATO í árásarstríði, til dæmis á Íran, þegar hentar hagsmunum Bandaríkjanna sem Evrópa vill ekki. Evrópa lítur á NATO sem varnarbandalag,“ segir Hilmar.
Þá hafi þau ólíka sýn á innrás Rússa í Úkraínu.
„Trump vill semja við Pútín en Evrópa vill ekki semja. Það er ákveðið vandamál þarna sem að skapast, samskiptavandamál, sem að gerir rekstur NATO erfiðan.“
Varnarsamstarf í framtíðinni
Hilmar Þór telur að varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna í framtíðinni muni fyrst og fremst grundvallast á varnarsamningnum frá 1951.
„Ég er ekki að segja að NATO muni hverfa. NATO mun breytast og það mun hugsanlega veikjast töluvert en ég held að staða Íslands sé miklu betri og öruggari heldur en staða meginlands Evrópu að því leyti að Bandaríkin hafa áhuga á Íslandi og eru hér vegna þess að það þjónar þeirra hagsmunum.“
Baldur Þórhallsson segir Evrópuríkin hafa unnið að því að styrkja varnir í álfunni vegna óvissunnar um hvort Bandaríkin kæmu til varnar ef ráðist yrði á þau.
„Íslensk stjórnvöld hafa í rauninni verið að gera það sama, bæði núverandi ríkisstjórn sem og fyrri ríkisstjórn. Hún lagði mikla áherslu á að gera tvíhliða varnar- og öryggissamninga við ríki í Evrópu og nú síðast við Evrópusambandið. Þannig hafa Íslendingar í rauninni verið að byggja evrópska varnarstoð samhliða því að viðhalda þeirri bandarísku.“
Ágreiningar setja mark sitt á framhaldið
Hilmar Þór segir að áhyggjur hafi verið um að leiðtogafundurinn myndi leysast upp og að harðar deilur gætu komið upp í tengslum við Íran, Úkraínu og framlög til öryggismála.
„Það kom þarna fundargerð frá fundinum sem virðist vera í nokkuð góðu lagi, það er að segja það koma ekki fram deilur í henni. En það er alveg ljóst að Trump er óánægður með NATO,“ segir hann.
Bandaríkjaforseti vilji fá yfirráð yfir Grænlandi og eigi í mjög hörðum deilum við Spán, annað aðildarríki bandalagsins. Tekist hafi að ljúka fundinum friðsamlega en óstöðugleiki og óvissa séu engu að síður framundan.
Baldur Þórhallsson kveður við svipaðan hljóm. Hann segir enn alvarlegan ágreining um margt innan bandalagsins og óvissu um framhald samvinnu ríkja á vettvangi þess.
„Það er til dæmis verulegur ágreiningur um aukin útgjöld til varnarmála, þó að Evrópuríki séu eins og er að láta undan kröfum bandarískra stjórnvalda. Það er ágreiningur um umfang aðstoðarinnar við Úkraínu, það er verulegur ágreiningur um stríðsrekstur Bandaríkjanna gegn Íran, það er ágreiningur um hvernig eigi að leysa þessa alvarlegu stöðu sem er á Gaza,“ segir Baldur.
„Síðast en ekki síst er náttúrulega ágreiningur um kröfu Trumps um að vilja innlima Grænland. Þetta eru erfið mál sem NATO mun þurfa að takast á við á næstu misserum.“
