Dagur B. Eggertsson, þingmaður Samfylkingarinnar, spurði fyrir helgi hvort útgerðin væri að eignast Ísland í grein sem hann birti hjá Morgunblaðinu og deildi sömuleiðis á Facebook. Þar fullyrti Dagur að stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins hefðu fjárfest gríðarlega í minni sjávarútvegsfyrirtækjum og alls óskyldum atvinnurekstri. Samþjöppunin væri orðin gríðarleg.
Stefán Einar Stefánsson, blaðamaður Morgunblaðsins, skrifaði athugasemd við færslu Dags og krafði hann gagna um þessa staðhæfingu sína.
„Hvað á „stórútgerðin“ stóran hluta af íslensku atvinnulífi? Það er mikilvægt að þú getir svarað því með vísan í einhver haldbær gögn. Eða skipta staðreyndir engu máli?“
Þingmaðurinn lét ekki á sér standa og benti Stefáni á skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Skýrslan var unnin að beiðni Dags og annarra þingmanna og var birt einmitt þennan sama dag, 22. maí. Niðurstaða skýrslunnar er að 20 kvótahæstu útgerðir landsins hafi í árslok 2025 átt eignir í öðrum fyrirtækjum að andvirði um 400 milljarða króna, ýmist í öðrum útgerðum eða óskyldum rekstri. Þar af voru um 230 milljarðar í öðrum sjávarútvegsfyrirtækjum, en fram hefur komið að töluverðar eignir voru undanskildar í skýrslunni vegna skilgreiningar Hagfræðistofnunar á því hvaða teljist vera tengdir aðilar.
Dagur deildi skýrslunni og tók fram að það sem blasi við sé að sjávarútvegsfyrirtækin hafi átt yfir 400 milljarða í öðrum félögum.
Ekki var Stefán Einar sáttur við þetta svar og sakaði þingmanninn um lygar.
„Jæja kerlingin mín. Þetta skjal er til lítils gagns enda staðfestir það að þú hefur haldið fram ósannindum. Þar segir meðal annars: Samtals áttu félög tengd 20 stærstu kvótahöfum útgerðir með kvóta að verðmæti 59 milljarðar króna í lok árs 2024, eins og sjá má í neðstu línu töflunnar hér á eftir. Þar af námu fjárfestingar síðustu tíu ára 15 milljörðum. Eignir í öðrum íslenskum fyrirtækjum námu 73 milljörðum, en hreinar fjárfestingar tengdra félaga í þeim undanfarin tíu ár voru 46 milljarðar. Erlendar eignir tengdra félaga voru litlar. Þetta staðfestir að fjárfestingar í ótengdum greinum eru ekki miklar. Það er eiginlega rannsóknarefni að þær skuli ekki vera meiri. Viss um að útgerðarfélögin hefðu viljað fá ókeypis lóðir frá þér. Það telst reyndar ekki til fjárfestinga heldur gjafagjörninga. Ömurlegra.“
Skýrslan staðfesti tvennt
Halldór Jörgen Olsen, ritstjóri verdbolga.net hefur nú tekið þessi orðaskipti blaðamannsins og þingmannsins til skoðunar. Niðurstaða hans er sú að Dagur hafi villst í orðalagi en að blaðamaðurinn hafi villst í tölum. Halldór rekur að samkvæmt skýrslunni hafi heildareignir sjávarútvegsfyrirtækja í öðrum félögum verið um 406 milljarðar. Þar af hafi eignir í öðrum atvinnugreinum verið 228 milljarðar.
„Skýrslan staðfestir tvennt sem oft fer saman í íslenskri umræðu en á að skoðast aðskilið. Annars vegar samþjöppun innan sjávarútvegsins — að þrjár stærstu samstæðurnar eiga 207 ma.kr. í öðrum félögum, eða meira en helming allra eigna 20 stærstu. Hins vegar útbreiðslan í önnur svið atvinnulífsins — 228 ma.kr., með stærstu hlutina í bankakerfi, fasteignum, fjölmiðlum, tryggingum og matvælaiðnaði.
Dagur segir „yfir 400 milljarða í öðrum félögum.“ Sú tala er nákvæm — heildarsumman er 406,3 ma.kr. Orðalagið „í öðrum félögum“ er tæknilega rétt en lesendur skilja það oft sem „í öðrum atvinnugreinum,“ sem væri nær 228 ma.kr. Munurinn er mikilvægur: 178 ma.kr. eru fjárfestingar inn í aðrar útgerðir, sem er samþjöppun innan greinar — ekki útþensla. Dagur er ekki að ljúga, en hann blandar saman tveimur mismunandi sögum um valdasamþjöppun: innansjávarútvegslegri og þvert á atvinnulíf.“
Dagur hafi þó sérstaklega bent á að skýrslan sé varfært mat. Þingmaðurinn nefndi þrjú dæmi því til stuðnings:
-
„Ein stærsta heildsala á Íslandi er ÓJ&K-ÍSAM ehf. Hún er endanlega í helmingseigu Kristins ehf, fjárfestingafélags í eigu Ísfélagsfjölskyldunnar sem átti eignir upp á 53 milljarða króna í lok árs 2024. Ekki er tekið tillit til Kristins ehf. í samantekt Hagfræðistofnunar.
-
Hrólfssker ehf. er félag í eigu Samherja- og Gjögursfjölskyldna. Það heldur á stærsta einstaka hlutnum í Sjóvá. Ekkert er minnst á Hrólfsker né Sjóvá í gögnunum um Gjögur þótt það sé minnst á það í gögnum um Samherja.
-
Samherjafjölskyldan á félag sem heitir Seley ehf. sem er stærsti einstaki eigandinn í Eimskip. Hvorki er minnst á Seley né Eimskip í skýrslunni.
Þessi þrjú dæmi sýnist mér í fljótu bragði leggja sig á ekki lægri upphæð en 80 milljarða. Það virðist því ljóst að tölurnar í skýrslunni eru mjög varfærið mat.“
Að villast í orðum eða villast í tölum
Stefán Einar hafi aftur á móti valið eina málsgrein úr skýrslunni og kynnt hana sem heildarniðurstöðu. Málsgreinin sé aðeins ein af mörgum töflum og lýsi ekki heildareign í öðrum félögum heldur þrengri undir-undir-flokkun um beina eignaraðild í tilteknum gerðum íslenskra fyrirtækja. Halldór segir að þetta sé klassísk aðferð sem kallast valviltun (e. selective citation) þar sem vísað er í rétta tölu en hún ranglega kynnt sem heildarniðurstaða.
Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) hafi notað sömu nálgun í viðtali við Morgunblaðið á mánudaginn. Þar hafi hún fullyrt að skýrslan sýndi fram á óverulegar fjárfestingar.
Niðurstaða Halldórs er því sú að bæði Dagur og Stefán Einar hefðu getað verið nákvæmari. Stefán Einar hafi þó valið þrönga undirflokkun úr skýrslunni og kynnt það sem heildarniðurstöðu og notað til að saka Dag um ósannindi.
„Það er ekki staðreyndaskoðun heldur valviltun. Að sleppa heildartölunni 406 ma.kr. og milliflokknum 228 ma.kr. úr ávísuninni er ekki misskilningur — það er ákvörðun um hvaða gögn fá að koma fram. Persónulega árásin („kerlingin mín,“ „ókeypis lóðir“) bætir ekkert við efnisgrundvöllinn.
Niðurstaða: Dagur villtist í orðalagi. Stefán Einar villtist í tölum. Munurinn er sá að orðalag Dags er hægt að lagfæra í næstu málsgrein. Tölurnar sem Stefán Einar sleppti standa í skýrslunni sjálfri, og þær er ekki hægt að gera að óséðum.“
