Ísraelar ganga til þingkosninga í dag í fyrsta sinn frá hryðjuverkaárás Hamas 7. október 2023. Stjórnmálin og samfélagið virðast færast sífellt lengra til hægri og Gideon Levy, ísraelskur verðlaunablaðamaður, segir að 7. október hafi nánast útrýmt vinstrinu.
Flestir kjörstaðir eru opnir til klukkan 22 að ísraelskum tíma, þá er klukkan 20 hér á Íslandi. Það eru 38 flokkar í framboði en talið er að um 11-15 nái inn á þing.
Nærri 40 flokkar berjast um 120 sæti
Það eru 120 sæti í ísraelska þinginu Knesset sem er til húsa í Jerúsalem. Sitjandi þing er það fyrsta í 38 ár sem heldur út heilt kjörtímabil. Kosningarnar í dag eru þær sjöttu síðan árið 2019.
Á kjörskrá eru um 7,3 milljónir en ríflega 10 milljónir búa í Ísrael. Í síðustu þingkosningum árið 2022 var kjörsókn 70,63%, hún er yfirleitt mikil í landinu.
Í Ísrael kýs fólk flokka og leiðtogi flokksins sem fær flest atkvæði er líklegastur til þess að verða forsætisráðherra, það er ef honum tekst að mynda ríkisstjórn. Flokkarnir mynda líka blokkir og í þessum kosningum eru þær tvær. Netanjahú-blokkin og Eisenkot-blokkin.
Vanalega hverfast blokkirnar í ísraelskum stjórnmálum um stefnumál en þessar kosningar snúast nánast aðeins um eitt: Benjamín Netanjahú forsætisráðherra.
Eisenkot-blokkin með örlítið forskot
Samkvæmt skoðanakönnunum er Eisenkot-blokkin með örlítið forskot en hvorug blokkanna mælist með hreinan meirihluta og því gætu minni flokkar sem eru að berjast við 3,25% þröskuldinn skipt öllu máli.
Flokkar þurfa sem sagt að ná að minnsta kosti 3,25% fylgi til þess að fá sæti á þinginu. Það er erfitt að spá fyrir um hverjir af smærri flokkunum ná inn og því erfitt að spá fyrir um ríkisstjórnarmyndun.
Líkt og hér á Íslandi er það forsetinn sem felur leiðtoga flokks að mynda ríkisstjórn, hann þarf ekki að vera leiðtogi stærsta flokksins þó vissulega sé hefð fyrir því. Sá sem fær umboðið hefur 28 daga til að mynda stjórn en á möguleika á að fá 14 daga til viðbótar.
Gæti endað í öðrum kosningum
Ef tekst að mynda stjórn þarf meirihluti þingsins að samþykkja hana. Takist það ekki fær forsetinn 3 daga til að ákveða hver fær það næst. Þetta ferli gæti vel endað þannig að ekki takist að mynda stjórn og boðað verði til nýrra kosninga. Þangað til að það næst að mynda stjórn verður sitjandi stjórn Netanjahús við völd.
Hún er sú 37. í Ísrael og þriðja sem Netanjahú leiðir. Flokkarnir sem mynda hana eru með 60 þingsæti: Likud (32), Religious Zionist Party (7), New Hope (4), Otzma Yehudit (6) - Shas (11).
Aðrir flokkar á þingi hafa hin 60 en einn þeirra, sem hefur aðeins einn þingmann, hætti í ríkisstjórn en ver hana falli. Yesh Atid (24), Blue and White (8), UTJ (7), Yisrael Beiteinu (6), Hadash-Taal (5), Raam (5), Labour (4), Noam (1).
Þegar formlegar niðurstöður verða kynntar 4. nóvember fer ríkisstjórnarmyndun í gang. Útgönguspár eru birtar strax eftir að kjörstöðum er lokað í kvöld og líklega verður myndin orðin skýr á morgun.
Nánast aðeins eitt til umræðu
En um hvað snúast þessar kosningar? Fréttastofa sló á þráðinn til Gideon Levy. Hann er ísraelskur blaðamaður til áratuga og hefur hlotið fjölda verðlauna fyrir störf sín.
„Þær snúast eiginlega um aðeins eitt málefni: Netanjahú, já eða nei? Eftir næstum 20 ár við völd er aðalspurningin, sem sundrar Ísrael, eigum við að styðja Netanjahú áfram eða skipta honum út?“
Gideon hefur verið blaðamaður hjá ísraelska miðlinum Haaretz í áratugi. Hann hefur hlotið ýmis verðlaun á ferlinum en núorðið skrifar hann einnig skoðanagreinar og er afar gagnrýninn á stjórnvöld og hernámið.
„Ef þú býst við að kosningabaráttan fjalli um málefni líkt og hernám Ísraelsmanna í Suður-Líbanon, þjóðarmorðið á Gaza. Landtökufólk á Vesturbakkanum eða aðskilnaðarstefnuna. Þá getur þú gleymt því, þetta er ekki til umræðu.“
Viðtalið við Gideon Levy má sjá hér fyrir neðan.
Giedon segir lítinn á milli flokka sem eru í framboði en hver er þá munurinn á Netanjahú og Eisenkot? „Varðandi stefnumál þá verður Evrópa fyrir vonbrigðum vegna þess að væntingarnar eru miklar um að Ísrael breytist í paradís ef Netanjahú hverfur frá. Þetta verður því miður ekki raunin,“ segir hann.
Munurinn sé helst á persónuleika þeirra. „Ég er viss um að Eisenkot er heiðarlegri, hógværari og ekki spilltur. Þú getir treyst því sem hann segir.“
Árið 2019 var Netanjahú ákærður fyrir mútur, fjársvik og umboðssvik. Það var í fyrsta sinn sem ísraelskur þjóðarleiðtogi var ákærður meðan hann er enn við völd.
Rannsóknin hófst 2016, Netanjahú var ákærður 2019 og réttarhöldin hófust í maí 2020. Netanjahú hefur alla tíð neitað sök og sagt málaferlin ekkert annað en nornaveiðar skipulagðar af fjölmiðlum og réttarkerfi sem séu honum fjandsamleg.
Auk dómsmálsins heima fyrir hefur Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn í Haag gefið út út handtökuskipun á hendur honum vegna meintra stríðsglæpa á Gaza.
Likud-flokkurinn hefur keyrt sína kosningabaráttu á slagorðinu: „Hægri eða Palestína.“ Flokkurinn og Netanjahú séu eina von Ísraela gegn því að stofnað verði palestínskt ríki. Yashar notar slagorðið: „Ísrael verður að sigra.“ Eisenkot geti sameinað sundraða þjóð.
Esisenkot-blokkin hefur til dæmis lofað að gerð verði opinber rannsókn á aðdraganda hryðjuverkanna 7. október, nokkuð sem margir hafa kallað eftir og vísbendingar eru um að ríkisstjórnin hafi átt að vita betur.
Annað umdeilt mál er undanþága strangtrúaðra gyðinga frá herskyldu. Eisenkot-blokkin heitir því að afnema þessa undanþágu. Hluti flokkanna sem nú mynda stjórn með Likud eru trúarlegir flokkar og eru á móti því að þessi undanþága verði afnumin.
Vinstrinu nánast útrýmt
Gideon var um tíma ráðgjafi Shimon Peres á þeim tíma sem hann var leiðtogi ísraelska verkamannaflokksins í stjórnarandstöðu. Verkamannaflokkurinn náði mest 49 sætum á þinginu og tók þátt í fjölda ríkisstjórna.
Ísraelski verkamannaflokkurinn er tæknilega séð ekki til lengur. Hann sameinaðist öðrum miðju- og vinstriflokkum, nú heitir sá flokkur Demókratar og hefur 4 þingsæti. Gideon segir að ísraelska vinstrið sér varla til lengur.
„Ísraelska vinstrinu var nánast útrýmt 7. október 2023. Það eru einhverjir vinstrisinnaðir hópar einstaklingar sem berjast, sýna samstöðu með Palestínu og fordæma þjóðarmorðið. Þeir eru til en eru ekki fjölmennir. Mið-vinstrið, eins og það kallast hér, eða síoníska vinstrið það breyttist mikið eftir 7. október og það er ekki hægt að búast við miklu af þeim,“ segir Gideon.
Annað sem hefur ratað í kosningabaráttuna að einhverju leyti er dýrtíð, umdeildar breytingar sem reynt var að gera á dómskerfinu og krafa um rannsókn á hvernig Hamas tókst að ráðast inn í Ísrael 7. október.
Hér má lesa meira um breytingarnar sem Netanjahú-stjórnin reyndi að gera á dómskerfinu en þær náðu ekki í gegn.
„En það bliknar allt í samanburði við stóru spurninguna. Þessar kosningar snúast um Netanjahú, sama hvaða afleiðingar það kann að hafa,“ segir Gideon.
Gideon segir margt til að hafa áhyggjur af varðandi stöðu lýðræðisins í Ísrael. „Ef þessi ríkisstjórn, ef Netanjahú heldur áfram breytist margt. Þar með talið þetta samtal okkar, ég er ekki viss um að ég gæti talað við þig ef þessi ríkisstjórn fær annað kjörtímabil. Ég er ekki viss.“
Trump styður Netanjahú af heilum hug
Helsti bandamaður Ísraels í gegnum tíðina eru Bandaríkin. Samband Donalds Trump Bandaríkjaforseta og Netanjahú hefur þó ekki verið eintómur dans á rósum. En 18. október tók Trump af öll tvímæli um það hvar hann stendur í kosningunum.
„Með þessu bréfi lýsi ég yfir fullum og algjörum stuðningi við Bibi Netanyahu í komandi kosningabaráttu hans fyrir endurkjöri sem forsætisráðherra Ísraels. BIBI NETANYAHU MUN ALDREI VALDA YKKUR VONBRIGÐUM!“
Þetta birti Trump á Truth Social og jós Netanjahú lofi. Hvort stuðningur Bandaríkjaforseta geri gæfumuninn kemur í ljós í kvöld og á morgun.
