Hundruð Íslendinga voru send til afplánunar í dönskum fangelsum á 18. og 19. öld. Dánartíðni íslenskra fanga var hærri en fanga af öðrum þjóðernum og rúmlega 60% Íslendinganna létust í prísundinni. Sá skammlífasti lifði í tæpan mánuð. Sigríður Hjördís Jörundsdóttir sagnfræðingur segir að fangarnir hafi komið til Kaupmannahafnar með haustskipum danskra kaupmanna eftir að hafa verið í harðindaástandi á Íslandi. „Þannig að maður getur ímyndað sér hversu líkamlega skertir þeir voru orðnir,“ segir Sigríður og bætir við að þeir hafi ekki verið vanir þeim pestum sem grasseruðu í fangelsum Kaupmannahafnar.
Þetta kemur fram í þáttaröðinni Betrun á Rás 1 þar sem fjallað er um fangelsismál Íslendinga í fortíð og nútíð.
Í hlekkjum allan sólarhringinn
Langsamlega stærstur hluti íslensku sakamannanna lenti í Stokkhúsinu eða tæp 74%. Sérstaða íslensku fanganna var sú að þeir voru flestir ærulausir og með lífstíðardóm á bakinu.
Stokkhúsið var ekki betrunarhús heldur þrælahús þar sem fangarnir voru hlekkjaðir í járn. Smíðuð voru fótajárn á ærulausu fangana við komuna í fangelsið og þau voru aldrei tekin af þeim fyrr en þeir annað hvort gáfu upp öndina eða voru látnir lausir, segir Sigríður Hjördís.
Í rannsókn hennar á afdrifum íslenskra fanga í þrælakistum Kaupmannahafnar á 18. og 19. öld er að finna lýsingu á Stokkhúsinu.
„Þegar komið var inn fyrir hlið Stokkhússins kom maður í garð. Þar voru fjórir tréstaurar, hver með tveimur þverörmum efst. Þessir staurar voru notaðir til þess að hýða nýkomna fanga. Einnig voru morðingjar hýddir við þessa staura ár hvert meðan á refsivist þeirra stóð á þeim degi sem morðið var framið. Umhverfis garðinn stóðu byggingar Stokkhússins. Í einu húsanna var hinn alræmdi sakamálaréttur. Þar voru sakamenn yfirheyrðir og oft og tíðum píndir til sagna. Undir þeirri byggingu voru fangaholur, ætlaðar fyrir fanga sem verið var að yfirheyra. Sú bygging sem sakamennirnir voru hafðir í var byggð á 4. áratug 18. aldar og var hún tvær hæðir. Á efri hæðinni var geymsluherbergi og kirkja. Á neðri hæðinni var vistarvera þrælanna, þrælakistan. Þrælakistan var aðskilin í tvennt, vistarverur ærlegra þræla og æruleysingja. Meðfram veggjum voru kojur sem þeir sváfu í. Í þessum kojum voru engar dýnur fyrr en um aldamótin 1800 voru settar í þær hálmdýnur og koddar.“
Í Stokkhúsinu var því þannig háttað að þegar nýr þræll kom inn var skráð í fangaskrána hvort hann hefði æru eður ei. Þeir ærulausu voru ekki látnir í sama herbergi og aðrir fangar. Hvað vinnu áhrærði voru þeir látnir vinna skítverkin, svo sem hirða um kamra, segir Sigríður sem er meðal viðmælenda í öðrum þætti Betrunar á Rás 1.
Hún segir að hér á landi hafi verið dæmt eftir svonefndum norsku lögum Kristjáns V. Nánar verður fjallað um refsilöggjöfina á 18. öld í fjórða þætti Betrunar sem er á dagskrá Rásar 1 þriðjudaginn 20. október.
Sigríður segir að árið 1751 hafi verið sett viðbótarákvæði í norsku lögin hér á landi um að einstaklingar sem eru brennimerktir fyrir þjófnað séu dæmdir í lífstíðarfangelsi. Hún segist telja að hugsunin hafi verið sú að það væri mannúðlegri lausn en að setja þá út á guð og gaddinn vegna þess að þeir væru með sýnilegt mark á líkamanum um hvað þeir gerðu af sér. Því gætu þeir aldrei orðið hluti af mannlegu samfélagi og þá væri bara best að koma þeim í fangelsi og láta þá vera þar alla sína lífstíð.
Leigðir út til betri borgara
Fyrir fyrstu brot voru sakamenn brenndir á hrygginn og fyrir endurtekin brot voru þeir brennimerktir á andlitið. Við þetta urðu sakamenn ærulausir og settir skör lægra í þrælakistum Kaupmannahafnar; þeir voru til dæmis ekki leigðir út líkt og þeir sem héldu ærunni.
Sigríður segir að Kaupmannahafnarbúar hafi á þessum tíma getð óskað eftir ódýru vinnuafli hjá fangelsismálayfirvöldum. Fyrirkomulagið var þannig að sá sem leigði þrælinn kom að morgni, borgaði einhverja skildinga fyrir og tók hann svo með heim til sín. Þar var viðkomandi settur í garðvinnu og önnur tilfallandi verk af þeim toga og síðan skilað í fangelsið að nýju að vinnudegi loknum.
Aðbúnaðurinn svipaður og í Auschwitz
Sigríður segir að aðbúnaðurinn hafi verið skelfilegur í þessum fangelsum og lýsingarnar minni helst á fangabúðir nasista. „Ég hef einu sinni komið í fangabúðir Þjóðverja frá því í seinni heimsstyrjöld og lýsingin á aðbúnaðnum í Stokkhúsinu er svolítið sambærileg við upplifunina að koma inn í svefnskálana í Auschwitz eða eitthvað slíkt.“
Ef fangar brutu af sér var þeim refsað og fuglabúrið var sennilega það hræðilegasta í Stokkhúsinu.
„Þetta var trébúr sem einstaklingurinn var settur nakinn inn í og það voru gaddar sem sneru að honum úr öllum áttum. Þannig að hann gat ekki hvílt sig á nokkurn hátt í þessu fuglabúri.“
Árið 1781 kom Englendingur að nafni John Howard í Stokkhúsið og Tugt-, Rasp- og Betrunarhúsið. Howard fór víða og kannaði ástand evrópskra fangelsa og sjúkrahúsa.
Howard lýsir aðbúnaðinum í Stokkhúsinu í bók sinni The State of the Prisons in England and Wales with Preliminary Observations and Account of some Foreign Prisons and Hospitals.
„Einn sá ég sem var hlekkjaður við hjólbörur. Mér var sagt að það væri refsing þeirra sem reynt hefðu að strjúka. Eymdin og vonleysið sem skein út úr fölum og tærðum andlitum þessara þræla bar ekki vott um mannúðlega meðferð. Ég kom fyrst í fangelsið á laugardegi. Næsta dag var ég við messu í fangakirkjunni og maðurinn með hjólbörurnar var einn hinna fáu sem komu til kirkju. Þrælarnir sátu saman á bekkjunum en varðmenn voru hingað og þangað um guðshúsið og við dyrnar stóðu tveir hermenn með brugðna byssustingi. Þegar ég gekk í gegnum þrælahúsið að lokinni messu lágu flestir á fletum sínum en þilin yfir þeim voru útkrotuð alls konar áletrunum. Viðbjóðslegt ástand þessa fangelsis olli mér alltaf höfuðverk.“
Enginn Íslendingur lifði af dvölina í Rasphúsinu
Aðbúnaðurinn var slæmur í Stokkhúsinu en hann var jafnvel enn verri í Rasphúsinu í Kristjánshöfn og þangað voru morðingjar meðal annars sendir að sögn Sigríðar. Þar var raspað niður litunartré til að lita fatnað. Fangarnir voru látnir ganga í hring til að raspa litunartré í öreindir og þeir voru annaðhvort rauðir eða bláir á lit, allt eftir því hvaða lit þeir voru að raspa niður. Þarna mátti ekki vera birta þar sem þetta var svo eldfimt þannig að þetta var bara það hræðilegasta sem hægt var að lenda í. Sigríður telur að enginn Íslendingur hafi lifað af vistina þar. „Ef þú fórst inn í Rasphúsið voru ekki miklar líkur á að þú kæmir lifandi þaðan, því miður.“
Sultur, fátækt og örþrifaráð
Eiríkur Hermannsson sagnfræðingur rannsakaði afdrif fimm bændafjölskyldna sem gerðust sekar um sauðaþjófnað og rakti afleiðingar afbrotanna fyrir fjölskyldurnar og nærsamfélag þeirra, fólk sem aldrei áður hafði gerst brotlegt við lög né haft orð á sér fyrir óráðvendni.
Með rannsókninni vildi hann draga upp mynd af aðstæðum almúgafólks og tíðaranda á árunum 1790 til 1810. Hann segir að í kjölfar móðuharðindanna hafi staða margra verið afar erfið og freistandi fyrir svangt fólk að grípa sauðfé ef það komst í það.
Einn kaflinn í MA-ritgerð Eiríks heitir Sultur, fátækt og örþrifaráð fólksins á Brekku. Að Brekku í Aðaldal bjuggu hjónin Benjamín Egilsson og Þórunn Jónsdóttir. Hann var 27 ára og hún 33 ára. Þau áttu tvö börn á öðru og þriðja ári. Þórunn var barnshafandi og komin langt á leið með þriðja barn þeirra. Á heimilinu var einnig Gunnvör, móðir Benjamíns, en faðir hans var í vinnumennsku á öðrum bæ. Þorgerður, 12 ára systir Benjamíns, bjó einnig á bænum en Einar bróðir þeirra, 15 ára, var í vist að Hólum í Laxárdal.
Rúmföst vegna hungurs
Eiríkur segir að fátækt fjölskyldunnar hafi verið yfirgengileg og hún meira og minna rúmföst vegna hungurs. Eitt sinn er Einar kom í heimsókn á Brekku var Benjamín ekki heima þar sem hann hafði farið til Húsavíkur til að biðja um aðstoð vegna neyðarinnar á heimilinu.
„Einar kemur sem sagt að tómum kofanum. Það er móðir hans og mágkona og bara allir eru rúmliggjandi. Þannig að hann fer á næsta bæ og stelur lambi úr fjárhúsi, sker það strax og matbýr handa fólkinu. Síðan fer hann aftur í vistina daginn eftir eða daginn þar á eftir. Benjamín kemur heim og veit ekkert af þessum þjófnaði,“ segir Eiríkur og bætir við að Benjamín hafi skömmu síðar fundið kind í hópnum sínum sem hann þekkti ekki og þar sem allt er matarlaust í kotinu sker hann kindina. „Þetta eru tveir glæpir og ótengdir í rauninni en samt náttúrlega kemst þetta upp nokkrum dögum seinna og þeir eru dæmdir báðir en Einar, sá yngri, fær mun harðari dóm þar sem hann hafði brotist inn,“ segir Eiríkur í öðrum þætti Betrunar.
Vatn og brauð ekki slæmur kostur
Sýslumaður dæmir Einar til þess að strýkjast við kagann og erfiða í Kaupmannahöfn og við réttarhöldin er hann spurður hvort hann viti hvað það þýði, hver viðurlögin eru við slíkum þjófnaði. Þá svarar Einar, já það er Brimarhólmsvist þar sem maður stritar upp á vatn og brauð. „Og það er greinilegt að honum finnst það ekkert slæmur kostur. Hann fær þá að minnsta kosti vatn og brauð. Það segir ákveðna sögu,“ segir Eiríkur.
Benjamín er dæmdur í tveggja ára fangelsi á Íslandi og Þórunn kona hans í árs fangelsi og afplánuðu þau bæði dóma sína.
Aftur á móti var dómurinn yfir Einari mildaður þar sem talið var að það mætti ekki dæma óharðnaða unglinga í lífstíðarþrælkun. Hann var dæmdur til hýðingar og vegna þess að dómendur kenndu því um að hann hefði farið á þessa glapstigu vegna lélegs uppeldis þá var Egill faðir hans, sem hvergi kom að málinu, látinn hýða Einar opinberlega.
Eiríkur segir í þættinum frá afdrifum tveggja Íslendinga, karls og ungrar konu, sem voru dæmdir til dauða fyrir margvísleg brot, svo sem morðtilraunir og þjófnað, en tókst að sleppa undan fallöxinni. Lýsingar Eiríks á ungu konunni, Þrúði, eru átakanlegar en hún var lausaleiksbarn, alin upp í Borgarfirði. Á unglingsaldri er hún send á heimili móður sinnar og stjúpa þar sem var mikil óregla og þar hefst sorgarsaga þessarar ungu konu sem endar í Kaupmannahöfn og hverfur.
Vel skæddur heiðarbóndi
Í öðrum þætti Betrunar segir Eiríkur einnig sögu vel skædds heiðarbónda sem var sendur í lífstíðarþrælavist til Kaupmannahafnar eftir dóm ólærðs sýslumanns, Guðmundar Einarssonar.
Síðar sá Guðmundur að sér og þegar hann er staddur í Kaupmannahöfn nokkrum árum síðar ritar hann bænaskjal til yfirvaldsins og biðst vægðar fyrir fangann, að honum verði veitt æran að nýju svo hægt væri að náða hann. Guðmundur sýslumaður hét því að koma þeim dæmda heim og svo fór að sakamaðurinn komst aftur heim en sýslumaðurinn ekki.
Meira um það í öðrum þætti Betrunar en hægt er að hlusta á þáttinn í heild hér fyrir neðan.
