Vekjaraklukkan hringir. Kaffivélin kraumar. Börnin finna ekki íþróttafötin.
Það þarf að smyrja nesti og muna hvort afborgunin af kreditkortinu fari í dag eða á morgun. Heimabankakvíðinn lætur á sér kræla. En líklega er best að hunsa hann bara aðeins lengur.
Á meðan opnar annað foreldrið bankaappið. Bara til að athuga stöðuna. Kannski hækkuðu vextirnir aftur. Kannski kostar matarkarfan meira þessa vikuna. Kannski þarf að færa eitthvað aðeins yfir á yfirdráttinn. Aftur. Er sniðugt að endurfjármagna lánin núna? Æ hvernig var þetta aftur með fasta eða breytilega vexti? Er óverðtryggt lán málið núna eða verðtryggt? Kannski er best að hringja í vin og spyrja.
Kunnuglegur hversdagur
Þetta er hversdagur ótrúlega margra Íslendinga. Fólksins sem vinnur fulla vinnu, reynir að gera allt rétt og upplifir samt að það sé alltaf að tapa. Við búum nefnilega ekki bara við dýrtíð. Við búum við krónukvíða.
Kvíða sem læðist inn í daglegt líf okkar vegna þess að hér á landi er erfitt að gera sér grein fyrir því hvað hlutirnir munu kosta eftir sex mánuði. Húsnæðislánið hækkar og hækkar. Matarkarfan sömuleiðis. Gengissveiflur geta haft bein áhrif á ferðaplönin okkar. Við búum í landi þar sem að fall flugfélags og loðnuveiðar hafa bein áhrif á veski landsmanna. Við þekkjum þessa sögu vel enda búum við í krónulandi.
Og allt þetta er sagt vera eðlilegt.
Dýrasta land í heimi
Á Íslandi eru vextir hærri en víðast hvar í Evrópu og verðbólgan þrálátari. Fyrirsjáanleikinn minni. Nýjar tölur í greiningu Visku, stéttarfélags háskólamenntaðra sérfræðinga sýna að Ísland er nú orðið dýrasta land í heimi. 84 prósent dýrara en Evrópa að meðaltali. Þetta er ekki bara einhver tölfræði. Þetta er raunveruleikinn. Þetta eru mánaðarlegu afborganirnar okkar. Plönin okkar eða öllu heldur planleysi.
Það hefur áhrif á samfélag þegar fólk býr árum saman við fjárhagslegt óöryggi. Þegar ungt fólk upplifir að það muni eiga erfitt með að eignast heimili nema með hjálp foreldra sinna. Þegar barnafjölskyldur halda niðri í sér andanum í hvert sinn sem Seðlabankinn tilkynnir vaxtaákvörðun. Og stærsti þátturinn sem viðheldur verðbólgunni eru huglægir mælikvarðar á borð við verðbólguvæntingar.
Við sjáum þetta líka í orðræðunni. Fólk talar sífellt oftar um að vera bara að lifa af mánaðarmótin. Um að hafa ekki andrými. Um að vera stöðugt á hlaupum ekki bara í amstri dagsins, heldur líka fjárhagslega. Við þekkjum of vel tilfinninguna um að vera föst í þeytivindu.
Þarf þetta að vera náttúrulögmál?
Og kannski er versta þróunin sú að við séum farin að líta á þetta sem náttúrulögmál.
Eins og það sé einfaldlega óumflýjanlegt að Ísland sé dýrara, sveiflukenndara og óstöðugra en nágrannalöndin. En þarf það að vera þannig?
Þarf íslenskt fjölskyldufólk virkilega að búa við meiri vaxtaótta en fólk í Danmörku? Þrálátari verðbólgu en fólk í Þýskalandi? Minni fyrirsjáanleika en fólk í Svíþjóð?
Auðvitað ekki.
Og þess vegna er athyglisvert hversu margir bregðast við með hræðslu um leið og rætt er um breytingar. Um möguleika á öðrum leiðum. Um stöðugri gjaldmiðil. Um nánara samstarf við Evrópu. Um að kanna aðra kosti en þá sem við búum við í dag.
Þá hefjast viðvörunarbjöllurnar samstundis. Úrtöluraddirnar láta á sér kræla. Og vel það.
Við eigum ekkert að hafa fyrir því að ræða þessi mál. Og alls ekki opna umræðuna. Við eigum síðan alls ekki að skoða valkostina um aðrar leiðir.
Ég spyr einfaldlega: Af hverju?
Hvers vegna ekki?
Hverjir eru það sem vilja halda þessu kerfi óbreyttu? Það eru allavega ekki heimilin sem borga brúsann. Ekki unga fólkið sem kemst ekki inn á húsnæðismarkaðinn. Ekki fyrirtækin sem búa við stöðugar gengissveiflur. Ekki almenningur sem sér kaupmáttinn gufa upp aftur og aftur.
Samt virðist alltaf vera til staðar öflugur og hávær hópur sem vill loka umræðunni áður en hún byrjar. Hvað er það sem verið er að verja? Eða réttara sagt, hverra hagsmuna er verið að gæta?
Kannski snýst þessi umræða nefnilega ekki bara um gjaldmiðil. Kannski snýst hún um völd. Um það hverjir hafa hag af kerfi þar sem almenningur ber áhættuna, meðan aðrir græða á sveiflunum. Kerfi þar sem venjulegt fólk lifir við stöðugan krónukvíða en er samt sagt að þetta sé einfaldlega verðið sem við þurfum að greiða fyrir meint sjálfstæði.
En sjálfstæði sem birtist fólki fyrst og fremst í formi hærri vaxta, meiri verðbólgu og minni stöðugleika fer að lokum að hljóma ansi dýrt.
Kannski er kominn tími til að almenningur fái að spyrja upphátt:
Þarf þetta raunverulega að vera svona?
