Sóley Kaldal, sérfræðingur í alþjóðlegum öryggismálum, segir það hafa komið fljótt í ljós eftir að bandaríski herinn yfirgaf Ísland að svokallaður Arctic exceptionalismi, þ.e. sú hugmynd að Norður-Atlantshafið sé sérstakt friðarsvæði og að friður myndi þar ríkja til lengri tíma, hafi verið bjartsýni.
Sagt var frá því í fréttum í síðustu viku að Alexus Grynkewich, yfirhershöfðingi Atlantshafsbandalagsins og yfirmaður herafla Bandaríkjanna í Evrópu, segði að staðsetning Íslands væri strategískt mikilvæg. Það væru hagsmunir Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins að hér yrði herlið til lengri tíma.
Sóley segir ummælin ekki koma á óvart en að ekki sé verið að boða endurkomu varnarliðsins.
Hún telur að bandalagið og kjarnareglur þess, þar á meðal 5. greinin um að árás á eitt ríki teljist árás á þau öll, verði virt þrátt fyrir áður óþekktan ágreining milli ríkja NATÓ.
Hún veltir því upp hverjir séu raunverulegir bandamenn Íslands.
„Ef einhver vill taka út Ísland eða lama það á morgun þá myndirðu klippa á sæstrengina eða ráðast á veitustarfsemi. Ef það gerist, hvern viljum við hringja í? Hvaða tengingar viljum við hafa þá?“
Auk Sóleyjar voru gestir í þættinum þau Brynhildur Pétursdóttir framkvæmdastjóri Neytendasamtakanna, Helga Rósa Másdóttir formaður Félags hjúkrunarfræðinga og hagfræðingarnir Gauti B. Eggertsson og Jón Helgi Egilsson.
Kjör almennings voru einnig rædd ítarlega í þættinum.
Ummæli Grynkewich veki blendnar tilfinningar
Gauti B. Eggertsson segir fréttir af ágreiningi Bandaríkjanna og Kanada staðfestingu á mikilli sveiflu í bandarískri utanríkispólitík. Þá veki ummæli Grynkewich blendnar tilfinningar í ljósi ásælni Bandaríkjanna í Grænland.
„Það eru blendnar tilfinningar þegar þeir hafa verið að tala um að taka yfir Grænland. Nú þegar þeir hafa farið inn í landhelgi og leita að náttúruauðlindum án leyfis þá hef ég áhyggjur af því að þau öfl sem nú eru við völd, sem ég held að séu alls ekki lýsandi fyrir meirihluta bandarísku þjóðarinnar, hafi marglýst því yfir að þau séu ekki viss um að það sé tilgangur með NATÓ,“ segir Gauti.
Þá segir hann gæta þreytu meðal almennings í Bandaríkjunum vegna þeirrar kröfu að Bandaríkin gæti öryggis heimsins þegar innviðir séu víða illa á sig komnir í heimalandinu.
„Ekki góð strategía að fækka valkostum þegar óvissa eykst“
Varnir landsins ættu að vera mikilvægur þáttur í ákvarðanatöku laugardagsins, að mati Jóns Helga Egilssonar. Hann segist sammála Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra sem sagði í Kastljósi í kvöld mikilvægt að hafa sem flesta valkosti. Hann sé hins vegar ekki sammála um hvernig þeir séu tryggðir og að líklegt sé að spennan aukist.
„Ætlum við að fara í annað liðið á móti hinu? Okkar varnir byggja á NATÓ og varnarsamningnum. Nató byggir svo mikið á Bandaríkjunum. Ef Bandaríkin eru ekki á bak við NATÓ er Evrópa í vandræðum,“ segir Jón Helgi.
Hann segir ekki skynsamlegt að taka afstöðu með öðrum aðilanum.
„Það er ekki góð strategía að fækka valkostum þegar óvissa eykst.“
