Bókaútgáfa hefur gjörbreyst á síðustu árum og áratugum og sala á pappírsbókum dregist saman. Internetið, samfélagsmiðlar og hljóðbækur hófu innreið sína en skila ekki tekjum í sama mæli og prentuð eintök. Tekjur höfunda hafa rýrnað, hvort sem þær eru vegna bóksölu, listamannalauna, útlána á bókasöfnum eða annarra verkefna.
Það vakti athygli fyrir skemmstu að Steinar Bragi, sem hefur gefið út bækur sínar hjá Máli og menningu síðan 2006, er genginn til liðs við nýtt forlag. Ástæðuna segir hann vera kjörin sem rithöfundum bjóðast. Að nýju útgáfunni standa höfundar sem ætla að freista þess að skila meiru í vasa rithöfunda en þeir fá í dag.
Í samtali við þáttinn útskýrði Eiríkur Örn Norðdahl rithöfundur hvernig rithöfundar fá greitt í fjórum meginatriðum - tekjur af bóksölu, listamannalaun, greiðslur úr bókasafnssjóði og önnur verkefni tengdum ritstörfum. Undir þau falla til að mynda upplestur og framkomur, þýðingar, pistlaskrif og fleira.
Fjallað er um tekjustofna rithöfunda í fréttaskýringaþættinum Þetta helst í dag. Þáttinn má hlusta á hér:
Hlutföllin á milli þessara tekjustofna eru ólík eftir því hvernig bækur höfundarnir skrifa. Barnabókahöfundar fá allajafna meira úr bókasafnssjóði en fá sjaldnar listamannalaun. Höfundar fagurbókmennta fá lægri greiðslur úr bókasafnssjóði en eru líklegri til að hljóta listamannalaun.
Stóð betur í upphafi ferilsins
Allar tekjuleiðirnar eiga þó eitt sameiginlegt, segir Margrét Tryggvadóttir, formaður Rithöfundasambands Íslands. „Þær hafa ýmist staðið í stað, lækkað eða í besta falli fylgt verðlagsþróunin en ekki launaþróun.“
Eiríkur Örn gaf út sín fyrstu verk í kringum síðustu aldamót. „2007 segi ég upp vinnunni minni og er þá bara í þýðingum og svona harki. Ég gat lifað af því án þess að vera með nein listamannalaun eða neinar metsölubækur á bakinu en það er alveg óhugsandi að ég gæti það í dag.“ Þó bendir hann á að í dag séu honum oft úthlutuð listamannalaun, bækur hans hafi verið þýddar á önnur tungumál og hann tilnefndur til verðlauna hér á landi og erlendis.
Óttast að ritstörf verði aðeins á forræði þeirra efnameiri
Margrét segir tekjur rithöfunda hafa dregist svo mikið saman að ekki sé hægt að lifa á ritstörfum. Það þýði þó ekki að fólk hætti að skrifa og gefa út bækur. „Það þýðir eiginlega frekar að þeir sem geta skrifað og leyft sér það að skrifa bækur þeir eru einhvers staðar hærra í samfélaginu. Það þýðir að við munum fá einsleitari bókmenntir,“ heldur Margrét áfram.
Listamannalaun hafa ekki þróast í takt við laun
Listamannalaun hafa nokkurn veginn haldið í við verðlagsþróun í síðan lög um fjórskiptan starfslaunasjóð listamanna voru sett 1991. Á þeim tíma hefur þó launavísitala hækkað mun meira. Ef upphæð listamannalaunanna væri reiknuð út frá launaþróun í landinu væri upphæðin um 250 þúsund krónum hærri en hún er í dag. Þá hefur fjöldi úthlutaðra mánaða ekki haldið í við mannfjöldaþróun.
Listamannalaunum fylgja jafnframt þær kvaðir að á meðan höfundar þiggja þau mega þeir ekki vinna meira en sem samsvarar 33% starfshlutfalli. Eiríkur segir marga höfunda eðli málsins samkvæmt vinna í sérverkefnum innan menningargeirans til að drýgja listamannalaunin. Þar er svipaða sögu að segja, segja Margrét og Eiríkur: Greiðslur fyrir verkefni hafi ekki hækkað í takt við verðbólgu.
Verðlaunafé Íslensku bókmenntaverðlaunanna hafa staðið í stað síðan 1990
„Krónutalan hefur oft staðið í stað. Maður oft að fá kannski það sama fyrir að skrifa pistil í dag og maður fékk 2006 í krónum talið,“ segir Eiríkur. Hann bendir jafnframt á að verðlaunaféð sem rithöfundar fá frá Félagi íslenskra bókaútgefenda þegar þau hljóta íslensku bókmenntaverðlaunin hafa verið ein milljón síðan 1990. Upphæðin á verðlagi dagsins í dag væri nær fimm milljónum.
Eiríkur hefur sinnt svipuðum störfum í Svíþjóð meðfram ritstörfum á Íslandi. Þar segir hann allt annað uppi á teningnum. Upplestrartaxtinn þar sé helmingi hærri og Rithöfundasambandið þar í landi fylgi því eftir að ríki og menningarstofnanir undirbjóði ekki. Eiríkur heldur áfram: „Ég held þetta sé kannski fyrst og fremst spurning um reisn hreinlega, og skort á reisn.“
Vilja fá greitt fyrir verk sín sem lánuð er út á bókasöfnum í samræmi við virði
Fjórða stoðin er svo bókasafnssjóður. Rithöfundar, ekki síst barna- og unglingabókahöfundar hafa lengi reynt að vekja athygli á að þeir þurfi að fá greitt fyrir verk sín sem lánuð eru út á bókasöfnum. Þeir hafa vakið athygli á því að ónægar greiðslur fyrir þeirra höfundarverk séu í raun brot á 72. grein stjórnarskrárinnar.
Bókasafnssjóður er deilisjóður líkt og hljóðbókaveiturnar. Það er ákveðið fjármagn í pottinum sem er svo dreift til höfunda eftir því hversu margir fá bækurnar þeirra lánaðar. Margrét útskýrir frekar: „Bókasafnssjóður er eingreiðsla þar sem er greitt fyrir hvert útlán og það er ívið hærra en hvert streymi frá á meðal skáldsögu á Storytel sem greiðir fyrir hverja mínútu.“
Ekki greiðsla fyrir höfundarrétt heldur menningarlegur stuðningur
Fyrir árið í fyrra var um ríflega 200 milljónum úthlutað til 930 höfunda og rétthafa úr Bókasafnssjóði.
Í reglugerð er tekið fram að greiðslur úr bókasafnssjóði höfunda séu ekki greiðslur fyrir höfundarrétt heldur menningarlegur stuðningur við bækur á íslenskri tungu. Því fá aðeins þeir sem skrifa á íslensku greitt úr sjóðnum.
Margrét segir lögin á Íslandi eins og þau í Svíþjóð að undanskildu einu mikilvægu atriði: „Þar er ákvæði í lögunum um samningsrétt höfunda við ríkið og það er eitthvað sem við myndum mjög gjarnan vilja sjá.“
Drög að slíku ákvæði voru gerð 2015 en hafa ekki ratað í reglugerðir né lög.
Segir hækkunina ekki Covid styrk
Rithöfundasambandið hafði lengi barist fyrir því að tekið væri tillit til útlána frá Hljóðbókasafninu við úthlutun fjármuna í Bókasafnssjóð. Það var gert árið 2020 þegar sjóðurinn var nálega tvöfaldaður milli ára. Margrét segir það misskilning að það hafi verið styrkur vegna áhrifa COVID19 sem eigi að ganga til baka.
Í fjárlagafrumvarpi í ár var gert ráð fyrir 142,3 milljónum. Það væri lækkun upp á um 80 milljónir. Eftir að rithöfundar vöktu athygli á þessu sendi menningar- nýsköpunar og háskólaráðuneytið frá sér tilkynningu þar sem fram kom að einnig væri gert ráð fyrir 150 milljónum til eflingar íslenskri tungu. Til stæði að nýta hluta þess fjármagns til að styrkja bókasafnssjóðinn. Í fyrra var gert ráð fyrir svipaðri upphæð í fyrstu fjárlögum en fjárlaganefnd bætti í sjóðinn.
Margrét segir unnið að því innan ráðuneytisins að koma málum svo fyrir að ekki þurfi að taka slaginn á hverju ári.
Samtakamátturinn ekki mikill meðal einyrkja í samkeppni
Eiríkur bendir á að samtakamáttur meðal rithöfunda í kjarabaráttu sé ólíkur því sem gerist í öðrum stéttum. Hann segir það auðvelda stjórnvöldum að draga úr greiðslum.
„Við bara verðum reið á Facebook í fimm mínútur og svo er það búið,“ segir Eiríkur.
Seldum bókum fækkar og verðið rýrnar
En hvað þá með tekjur af bóksölu? Í stöðluðum útgáfusamningi er gert ráð fyrir að rithöfundur fái 23% af heildsöluvirði fyrir hverja selda bók. Rithöfundar finna því á eigin skinni þegar bóksala dregst saman.
Eiríkur bendir á að bókaverð hefur ekki hækkað í takt við verðlag. Sú rýrnun leggst ofan á fækkun seldra eintaka þegar kemur að greiðslum til höfunda.
Bókanotkun færist af pappír í streymi
Margrét bendir á það þýði ekki að fólk lesi minna. „Bóksala hefur minnkað. Bókanotkun hefur ekkert endilega minnkað, það hefur bara færst mjög mikið yfir í streymi og við erum að fá bara svo miklu miklu minni tekjur af streyminu en sölu bóka.“
Þrátt fyrir að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi stutt við bókaiðnaðinn og að velta hafi aukist á síðustu árum segir Eiríkur höfunda hafa setið eftir. „Manni sýnist í alvörunni að höfundar hafi tekið á sig mjög stóran og ósanngjarnan skerf af þeirri tekjuskerðingu sem hefur orðið í bóksölu,“ segir hann.
