Radchenko er einn fremsti sagnfræðingur heims um kalda stríðið en líka utanríkisstefnu Rússlands og Kína. Hann hélt tölu á friðarráðstefnu Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands. Hann hefur flókinn og áhugaverðan bakgrunn. Radchenko er sonur úkraínskra foreldra sem flúðu hungursneyðina miklu í Úkraínu 1932 til rússnesku eyjunnar Sakhalin.
Radchenko flutti að heiman fimmtán ára til Texas í Bandaríkjunum. Síðan þá hefur hann búið og starfað sem sagnfræðiprófessor víða um heim og lengi framan af var hann með tvöfaldan ríkisborgararétt, annars vegar í Rússlandi og hins vegar Bretlandi.
„Þessi samtengdi heimur minn splundraðist þann 24. febrúar 2022 þegar Rússar réðust inn í Úkraínu. Við það varð ég fyrir áfalli, sem varði í nokkrar vikur, og á margvíslegan hátt breytti það mér og endurmótaði mig og ég skildi að stundum verður maður að taka afstöðu. Í mínu tilviki taldi ég að það krefðist þess að ég segði skilið við tengsl mín við Rússland, við rússneska vegabréfið mitt.“
Langaði að kveikja í vegabréfinu sínu
Hann segir sitt gamla föðurland ekki skilgreina sig, fræðirannsóknir hans geri það miklu heldur. Radchenko skrifaði ítarlega grein í The Guardian um ferlið sem fór í hönd þegar hann afsalaði sér rússneskum ríkisborgararétti.
Sendiráðið gerði þér ekki auðvelt fyrir. Þú skrifaðir grein þar sem þú sagðir að þig hefði á einum tímapunkti langað að kveikja í vegabréfinu þínu.
„Hvenær hafa Rússar einhvern tímann gert eitthvað auðvelt? Þeir auðvelda aldrei hlutina, svo að auðvitað gera þeir þá erfiða.“
Honum hafi tekist ætlunarverk sitt að lokum og hann hafi náð að afsala sér rússneskum ríkisborgararétti. Radchenko fannst mikilvægt að gera það því málið varðaði sjálfsmynd hans.
Þú lýsir í þessari grein í The Guardian áfallinu sem þú varðst fyrir sem fræðimaður. Þú sást ekki þessa innrás fyrir.
„Ég skildi ekki hugsanagang Pútíns eins og ég hefði kannski átt að gera. Tilhneigingin til að setja sig í spor Pútíns og spyrja: Hvað gerði ég í þessum aðstæðum? Og svarið er: Ég myndi ekki ráðast inn í Úkraínu. En aftur á móti er ég ekki Pútín og maður þarf að reyna að sjá hvernig hann hugsaði þetta.“
Radchenko hratt þá þegar af stað viðamikilli rannsókn á sögu og kortlagningu allsherjarinnrásar Rússlands í Úkraínu sem enn stendur yfir.
„Við það gat ég endurmetið Pútín og séð hvaðan þankagangur hans um Úkraínu spratt og það hjálpaði mér að skilja af hverju ég misreiknaði aðstæður eins og flestir greinendur og aðrir gerðu og töldu fram á síðustu stundu að þetta væri eins konar blekking eða leikur.“
En í millitíðinni hefurðu náð að rannsaka innrásina. Að hverju hefurðu komist um áform Pútíns og hans persónulega metnað?
„Pútín leit ekki á innrásina í Úkraínu sem takmark í sjálfu sér heldur sem leið til að koma á nýrri skipan öryggismála í Evrópu sem upphæfi Rússland og ynni því loksins þann sess sem Pútín fannst það ætti skilið.“
„Að baki liggur persónulegur metnaður, mikilmennskubrjálæði, öryggishagsmunir og vangaveltur um að endurmóta á einhvern hátt heimsskipanina; og sá skilningur að eina leið Rússa til þess sé með valdbeitingu, því annars „yrði þeim ekki leyft að gera það“.
„Og loks hafa sumir velt því fyrir sér að tækifærunum til þess færi fækkandi. Þannig að þú sérð að flækjustigið í þessum efnum þvældist um í huga hans þar til hann tók þá ákvörðun að beiting hervalds væri rétta leiðin til að ná markmiðunum sem hann hafði sett sér.“
Bæði Rússar og Úkraínumenn að tapa stríðinu
Meira en fjögur og hálft ár er liðið frá allsherjarinnrás Rússa.
„Bæði Rússar og Úkraínar eru við að tapa þessu stríði; það er undarleg framsetning og kannski hafa þeir þegar tapað. Hugsið bara um það út frá umfangi eyðileggingarinnar: Mun verri augljóslega hjá Úkraínu en Rússlandi. En tjón hjá Rússum hefur verið gríðarlegt og þá einkum manntjón. Að kannski hafi nú yfir milljón manna verið drepin. Þetta eru sturlaðar tölur. Og í ljósi hnignunar íbúafjöldans í Rússlandi og Úkraínu sömuleiðis má búast við að framtíðin verði dökk hjá þessum þjóðum. Evrópa stendur einnig á erfiðum krossgötum. Hún þarf að efla viðnámsþrótt sinn andspænis ótryggri framtíð. Hver sigraði? Enginn hefur sigrað. En í heildina, fimm árum síðar, er staða heimsins mun verri en hún var fyrir fimm árum. Það kemur ekki á óvart.“
Ég fæ ekki á tilfinninguna að þú sért bjartsýnn á framtíðina fyrir komandi kynslóðir?
„Þetta er ónotalegur heimur. Stríð Rússa og Úkraínu hefur verið dramatískt og líka fyrir mig. En það er ein atburðarás af mörgum. Við erum með stríðsástand í Mið-Austurlöndum og að okkur steðja aðrar ógnir, hvort sem það eru loftslagsbreytingarnar eða gervigreind. Heimurinn er yfirfullur af kjarnavopnum sem eru tilvistarógn. Ég vil vera bjartsýnn á heiminn. En ég get þó sagt að ég á tvö börn. Hefði ég vitað hvernig heimur okkar liti út í dag hefði ég ekki eignast börn. Ég held að þau þurfi að glíma við afar harðan heim.“
Mest um vert að ólíkar þjóðir tali saman
Möguleg lausn við umræddum vanda sem Radchenko varpar fram, sem er djúpstæður, felst ekki aðeins í auknu samtali og samvinnu líkt þenkjandi þjóða heldur líka ólíkra þjóða. Það sé meginlærdómur kalda stríðsins.
„Því að í heiminum ríkir ekki lýðræði. Það úir og grúir af vafasömum stjórnvöldum, alræðisstjórnum, hryllingsstjórnvöldum eins og í Rússlandi, stríðsæsingamönnum o.s.frv. Við höfum alla þessa ólíku hagsmunapotara en þeir hafa vissulega sameiginlega hagsmuni og helstu sameiginlegu hagsmunir þeirra eru að vernda jörðina, að komast hjá heimsslitum. Það er mjög auðvelt að vera sammála um það. Ég held við þurfum að sigrast á tregðu okkar til að hittast og ræða saman. Við þurfum að hittast og ræða málin. Mannkynssagan kennir okkur það. Ef við ræðum ekki saman verða átök, það verður stríð.
