Hildur Sverrisdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokks, lagði nýlega fram skriflega fyrirspurn til Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra um hvort til greina kæmi að aðlaga íslenskt regluverk að ESB samhliða aðildarviðræðum. Ráðherrann svaraði á þrjá vegu: nei sem meginreglu, með vísun í samkomulag aðildarferilsins 2009–2013, og með einum afmörkuðum varnagla — að breyting yrði heimil ef hún þjónaði sjálfstæðum innlendum markmiðum og fengi samþykki Alþingis.
Niðurstaða Hildar: „Svar ráðherra er einfaldlega já.“
Þetta er athyglisverð málfræði. Skilyrt nei verður að einföldu jái með pennastriki. Það er gömul list í íslenskri stjórnmálaumræðu að klippa varnagla utan af svari þangað til aðeins er eftir túlkun sem hentar. En staðreyndirnar sem liggja fyrir eru of mikilvægar til að láta þetta líða hjá án athugasemdar.
Samkomulagið sem „enginn hefur séð“
Hildur lýsir samkomulaginu sem ráðherra vísar til frá 2009–2013 sem „meintu samkomulagi“, segir „enginn hafi séð það“ og að „engar heimildir séu til fyrir því“. Þetta er rangt. Skýrslan Aðildarviðræður Íslands og ESB: Framvinda og staða var gefin út af utanríkisráðuneytinu í apríl 2013, er opinber á althingi.is og government.is, og lýsir samkomulaginu nákvæmlega á blaðsíðum 27–29. Hún hefur verið aðgengileg í 13 ár og er þingskjal 893 á 141. löggjafarþingi. Að sigla yfir þá staðreynd með orðunum „meint“ og „enginn“ er ekki gagnrýni — það er afneitun.
Þegar varnagli verður bandormur
Skilyrðið um „sjálfstæð innlend markmið“ er ekki orðræðukurteisi. Það er afmarkað og skýrt. Það þýðir að ef Ísland þarf að uppfæra persónuverndarlög sín, samkeppnisreglur eða iðnaðarstaðla, er sú breyting heimil og jafnvel þótt hún samrýmist ESB-regluverki. Það er ekki aðlögun að ESB. Það er íslensk lagasetning sem hefði verið gerð hvort sem ESB-aðild stæði til eða ekki.
Króatía gerði 14 slíkar aðlaganir á viðræðutímabili sínu 2011–2013. Allar voru þær á forsendum innlendra markmiða eins og samkeppnisreglur, hreinlæti, skipasmíðaiðnaður og ekkert af því leiddi til þess að króatískir kjósendur misstu sjónar af því hvað þeir kusu um í aðildaratkvæðagreiðslunni. Tillagan að lokum lá á borðinu, þjóðin sagði sína skoðun, og samningurinn tók gildi.
Stimpilpúðasagan
Hildur kallar Alþingi „stimpilpúðastofnun fyrir ráðherrana“. Þetta er gömul orðræða úr íslenskri pólitík sem allir flokkar nota þegar þeir eru í stjórnarandstöðu og enginn flokkur þegar þeir eru í stjórn. Tölfræðin afsannar lýsinguna: á yfirstandandi 156. löggjafarþingi hefur stjórnarmeirihlutinn tapað sjö atkvæðagreiðslum samkvæmt þingsskýrslu, um útlendingalög, stafræna innviði og fjölmiðlamál meðal annars. Á 155. löggjafarþingi tapaði ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar fjórum atkvæðagreiðslum. Það er ekki stimpilpúði sem birtist í þeim tölum. Það er þingræði sem virkar. Stundum það hægvirkt, stundum vandræðalegt, en það virkar.
Lögmæt umræða og óþarflega rángjarnar umbúðir
Það er gild og verðug umræða hvort skilyrðið um „sjálfstæð innlend markmið“ sé nógu afmarkað til að koma í veg fyrir að ESB-aðlögun læðist inn um bakdyrnar á viðræðutímabilinu. Sú umræða á heima í þingsalnum og á síðum dagblaða. En henni er ekki þjónað með því að klippa varnagla utan af þingsvari og kalla afganginn „já“. Henni er ekki þjónað með því að lýsa opinberum þingskjölum sem „meintu“ efni.
Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026 á að vera kalt mat á því hvort þjóðin vilji halda áfram aðildarviðræðum við ESB. Í þeirri umræðu er öll mistúlkun, frá báðum hliðum, kostnaður við lýðræðið sjálft. Vandinn við að breyta skilyrtu nei-i í einfalt já er ekki bara orðfræðilegur. Hann er sá að svarið gefur kjósendum aðra mynd en sú sem þingsvarið inniheldur. Og um leið minnkar traust til þingsins sem er einmitt það sem stjórnarandstaða ætti að standa vörð um, ekki grafa undan.
Lestur þingsvara er hægur og leiðinlegur. En stundum þarf maður að lesa bæði fyrirsögn og svar.
Höfundur er ritstjóri verdbolga.net, sjálfstæðs vettvangs um verðlag og stjórnmál á Íslandi.
