Marta Kos, stækkunarstjóri ESB, flutti athyglisverða ræðu í Zagreb í Króatíu þriðjudaginn 25. ágúst. Hún talaði þar til sendiherra, ræðismanna og hermálafulltrúa Króatíu og lýsti stækkunarstefnu ESB með skýrari hætti en gert hefur verið í umræðunni hér heima.

Kos sagði að stækkun snerist ekki aðeins um að gera ESB stærra heldur sterkara. Hún ætti að skapa Evrópu sem gæti tryggt eigin hagsmuni í vaxandi samkeppni við önnur stórveldi. Stækkunin væri geópólitískt tæki Evrópu.

Í þessu samhengi nefndi hún Ísland sérstaklega. Eftir að hafa rætt Svartfjallaland, Albaníu, Úkraínu og Moldóvu sagði hún að Íslendingar kysu síðar í vikunni um að hefja aðildarviðræður að nýju og að þeim mætti ljúka á einu til tveimur árum.

Frá sjónarhóli framkvæmdastjórnarinnar er Ísland því ekki aðeins umsóknarríki sem vill „sjá hvað er í boði“. Ísland er eftirsóknarverður geópólitískur fengur: Auðugt norrænt ríki á lykilstað á Norður-Atlantshafi með víðáttumikið hafsvæði.

Kos dregur enga dul á þennan tilgang. Umsóknarríkin verði að taka stefnumótandi ákvarðanir um meðal annars orku, samgöngur, viðskipti, varnir og öryggi. Þau verði að „velja Evrópu“ af heilum hug.

Þetta er allt annað en hlutlaus könnunarferð undir kjörorðinu „já til að sjá“. Framkvæmdastjórnin veit hvað hún vill með stækkuninni og hvert hún vill að umsóknarríkin stefni.

Að morgni 27. ágúst 2026.

Síðan kemur hinn helmingurinn í ræðu Kos og hann skiptir okkur ekki minna máli.

Þegar ný ríki ganga í ESB segir hún að meta verði áhrif þess á ríkin sem fyrir eru. Þar sem áhrifin kunni að verða þeim skaðleg verði sambandið að grípa til ráðstafana til að vernda hagsmuni núverandi aðildarríkja. Kos nefnir í því sambandi aðlögunarráðstafanir sem ESB hafi þegar reynslu af.

Kjarni málsins er þessi: Í geópólitíkinni er Ísland fengur fyrir ESB. Við samningsborðið eru hagsmunir núverandi ESB-ríkja hins vegar varðir gagnvart Íslandi.

Fyrir okkur skiptir þetta mestu í sjávarútvegi. Þar geta íslenskir hagsmunir rekist á hagsmuni aðildarríkja sem eiga sjálf mikið undir skiptingu aflaheimilda og aðgangi að fiskveiðiauðlindum. Að Ísland sé verðmætt fyrir ESB af geópólitískum ástæðum eyðir ekki þeim hagsmunaárekstrum.

Þess vegna má ekki rugla saman geópólitísku verðmæti Íslands fyrir ESB og samningsstöðu Íslands um sjávarútveg. Sambandið getur haft ríkan áhuga á að fá Ísland inn án þess að vera reiðubúið að fórna fyrir það hagsmunum eða áunnum réttindum núverandi aðildarríkja.

Kos lýsir háleita markmiðinu á þennan veg: Takist næstu stækkanir vel verði þær instrument of European power, tæki evrópsks valds, og skref í átt að independent Europe, sjálfstæðri Evrópu gagnvart Rússlandi, Kína og Bandaríkjunum.

Við getum fallist á þetta skýra stækkunarmarkmið og að Ísland dragist inn í valdapólitík ESB – eða ákveðið að halda okkar striki á eigin forsendum.

Valið um þetta stendur okkur til boða á kjördag. Til að halda okkar striki segjum við nei.