Í þessari grein verður fjallað stuttlega um nokkur álitamál varðandi þátttöku Íslands í ESB. Til skamms tíma virtist helsti ávinningurinn af fullri aðild að ESB felast í þrennu: Sæti við borðið, upptöku evru og byggðaþróun ásamt innviðauppbyggingu innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. Nú hafa alþjóðastjórnmálin breyst til hins verra, sérstaklega staða smáríkja. Það kallar á aukna samstöðu með Evrópuþjóðum í varnarmálum.

Áhrif smáríkis á sviði alþjóðamála

Því er haldið fram að Ísland muni ekki hafa mikil áhrif innan ESB aðallega vegna þess hve lítið atkvæðavægi Ísland muni óhjákvæmilega hafa ef miðað er við fólksfjölda. Ráðherraráðið notar þrenns konar aðferðir við atkvæðagreiðslu. Algengust er atkvæðagreiðsla þar sem meirihluti ræðst af fólksfjölda og fjölda ríkja. Að minnsta kosti 55% ríkja (nú 15 af 27) með 65% eða meira af íbúafjöldanum þarf til að samþykkja ný lagafrumvörp eða reglugerðir. Til að stöðva framgang máls þarf að minnsta kosti fjögur ríki með 35% af íbúafjölda. Þegar um mikilvæg viðkvæm mál er að ræða þarf einróma samþykki en hjáseta er leyfð. Slík mál eru meðal annars skattheimta og innganga nýrra ríkja. Einfaldur meirihluti gildir í málum sem varða einkum innri málefni og starfsemi ráðherraráðsins. Í reyndinni er reynt að ná samkomulagi um málefni án þess að grípa til atkvæðagreiðslu. Fólksfjöldi bak við hvern fulltrúa skiptir því litlu máli í ákvarðanatöku æðstu stofnana ESB.

Í alþjóðlegu samstarfi hefur Ísland fyllt æðstu stöður í framkvæmdastjórn til dæmis hjá Alþjóðabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þótt atkvæðavægi sé aðeins brot úr prósenti. Áhrif innan þessara stofnana hafa fengist gegnum náið samstarf með Norðurlöndunum og Eystrasaltsríkjunum. Innan ESB eru áhrif smáríkja beinlínis tryggð í leiðtogaráðinu og framkvæmdastjórn þar sem hvert land hefur einn fulltrúa. Innan þessara stofnana auk ráðherraráðsins mun Ísland vissulega geta haft áhrif í samvinnu með líkt þenkjandi vinaþjóðum. Til dæmis er líklegt að Íslendingar muni fylgja sjónarmiðum norðlægra ríkja um aðhald í útgjöldum ESB.  Þegar fagráðherrar þinga innan ráðherraráðsins er ólíklegt annað en að íslenski ráðherrann hafi talsvert að segja um fiskveiðimál, orkumál og umhverfismál ekki síst á hafinu. Með inngöngu í ESB fær Ísland sterka rödd og meiri áhrif en nokkurt smáríki getur vænst utan ESB. 

Upptaka evru

Krónan er ekki traustur gjaldmiðill (e. sound money) á neinn mælikvarða. Verðgildi hennar hefur rýrnað jafnt og þétt og hún er hvergi gjaldgeng í viðskiptum utan landsteinanna. Sá misskilningur er útbreiddur að krónan “taki höggið” ef illa árar í þjóðarbúskapnum. Ef litið er til ársins 1968 þá varð mikill aflabrestur og útflutningstekjur minnkuðu. Þjóðarframleiðslan dróst saman það ár um rúm fimm prósent. Þá var gripið til mikillar gengisfellingar og tvöfaldaðist verðið á Bandaríkjadal frá 1967 (44,3 krónur árlegt meðaltal í 88,0 krónur 1969). Afleiðingin var sú að tæp 3000 manns hrökkluðust úr landi næstu þrjú árin og atvinnuleysi innanlands jókst einnig. Vera má að gengisfelling hafi verið nærtækasta úrræðið við þessar aðstæður en eftir á að hyggja voru þessi viðbrögð stjórnvalda óþarflega hörð. Afli glæddist strax árið eftir og hagvöxtur varð jákvæður. Líklega töldu stjórnvöld að stefna myndi í ósjálfbæran viðskiptahalla ef aflasamdráttur væri viðvarandi, en sjávarútvegur var langstærsta útflutningsgrein landsins. Á þessum árum, eins og jafnan síðan, var það fyrst og fremst almenningur sem fékk höggið af gengisfallinu. 

Nú eru allt aðrar aðstæður en árið 1968; útflutningsatvinnuvegir eru fjölbreyttari, erlendar eignir umtalsverðar og fjármögnun viðskiptahalla ekki vandamál að minnsta kosti til skamms tíma. Gengisfelling var þægileg leið til að lækka laun án þess að semja við verkalýðsfélög. Við núverandi aðstæður gerir gengisfelling lítið gagn. Hún eykur aðeins óstöðugleika, veldur ófyrirsjáanlegri og óréttlátri tekjutilfærslu og kyndir undir verðbólgu.

Valið á milli fastgengis eða fljótandi gengis hefur lengi verið bitbein fræðimanna. Ólíklegt er að endanleg niðurstaða fáist á þessu álitamáli, sérstaklega við skilyrði frjálsra fjármagnsflutninga. Hvað sem líður fræðilegum vangaveltum þá er ljóst að við sérstakar aðstæður smáríkja hentar fastgengisstefna best til að tryggja efnahagslegan stöðugleika og lága verðbólgu. Yfirgnæfandi fjöldi smærri ríkja velur að festa gengi gjaldmiðla sína við gjaldmiðla öflugri ríkja, svo sem við evru eða dal. Afríkuríki (13) með um 160 milljón íbúa festa gjaldmiðla sína við evru. Með upptöku evru lækkar viðskiptakostnaður, óvissa um gengisþróun hverfur og áhætta af fjárfestingu erlendra aðila eða af þjónustu erlendra fjármálafyrirtækja verður ásættanleg. Vextir lækka hratt til jafns við vexti á evrusvæðinu. Verðbólga fylgir í kjölfarið en mun sennilega aðlagast hægar. Athuga ber að verðtrygging verður óþörf eftir upptöku evru þar sem gengistrygging er að flestu jafngild verðtryggingu.

Nú má spyrja hvernig standi á því að hagvöxtur hefur verið að jafnaði nokkuð góður hér á landi þrátt fyrir ótraustan gjaldmiðil. Hér þarf að líta til þess að verðtryggða krónan þótt hún sé ekki lögeyrir heldur sínu verðgildi og veitir vissa festu líkt og traustur gjaldmiðill. Þá gera flest stærstu fyrirtækin upp í evru eða dal. Þetta til samans dregur líklega úr neikvæðum afleiðingum af óstöðugri krónu á hagvöxt. 

Landbúnaður í ESB

Landbúnaðarstefna ESB (e. Common Agricultural Policy, CAP), hefur breyst mjög til batnaðar á síðustu árum, hún er bæði yfirgripsmikil og framsækin en að vísu afar flókin. Undir landbúnaðarstefnuna falla fiskveiðar.

Boðið er upp á fjölda aðgerða til styrktar bændum og landsbyggðinni, þar með talin sérstök aðstoð fyrir unga bændur. Í andstöðu sinni við ESB virðist forysta bændasamtakanna ganga út frá því að núverandi kerfi standi um aldur og ævi. Í næstu búvörusamningum hljóta stjórnvöld að gera hagræðingarkröfu á búrekstur og draga úr tollvernd til hagsbóta fyrir neytendur. Innan ESB verður hægt að tryggja búsetu þótt hagsmunir neytenda fái brautargengi.

Varðandi fiskveiðiréttindi innan ESB er ófrávíkjanlegt skilyrði að hafið kringum Ísland verði sérstakt fiskveiðistjórnunarsvæði sem tryggir hagsmuni þjóðarinnar. Nauðsynlegt er að festa auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Með því er dregin lína sem íslenskum valdhöfum, stórútgerðum og ESB er skylt að virða í öllum samningum og viðskiptum. Fyrirtæki í sjávarútvegi virðast óttast mjög það lýðræðislega mótvægi sem ESB getur veitt gagnvart pólitískum áhrifum og valdabrölti stórútgerðarinnar í krafti auðsöfnunar undanfarinna ára. Úrtölur þessara aðila gagnast engum nema ESB við mótun kröfugerðar gagnvart Íslandi í fiskveiðimálum.

Kosningin um framhald aðildarviðræðna

Kosið verður 29. ágúst um framhald á aðildarviðræðum við ESB sem voru settar á ís árið 2013. Stofnuð hafa verið samtökin Áfram Ísland sem freista þess að stöðva samningaferlið í fæðingu.  Það væri lítið við að athuga ef slík samtök væru stofnuð til að fella samning sem teldist óhagstæður. Að hindra að samningur líti dagsins ljós er óskynsamlegt og órökrétt enda stendur ekki steinn yfir steini í málatilbúnaði þessarar hreyfingar. Meðal annars er hamrað á því að Ísland eigi að þróast á “eigin forsendum” utan ESB. Lönd eins og Norður-Kórea baslast áfram á eigin forsendum en flest lönd í heiminum, líkt og lönd innan ESB, leggja áherslu á gagnkvæmt samstarf svo sem á sviði viðskipta, menningar og öryggismála. Framfarir hér á landi hafa ávallt falist í því að nýta tækifæri sem hafa opnast vegna samskipta við önnur lönd. Innan ESB fær Ísland skjól fyrir geopólitískum átökum á Norðurslóðum og afleiðingum af niðurbroti á regluverki alþjóðaviðskipta. Jafnframt opnast ný tækifæri til efnahagslegra framfara með traustan gjaldmiðil og meiri samþættingu hagkerfisins við Evrópulöndin. Segjum já 29. ágúst.