Ráðið birti í síðustu viku úttekt sína á stöðu örorkukerfisins. Í henni kom m.a. fram að umfangsmiklar breytingar hefðu verið gerðar á kerfinu á síðustu árum sem að mati ráðsins hefðu ýtt undir fjölgun bótaþega.
Örorkubætur gætu því nú í sumum tilfellum verið mun hærri en meðallaun og dæmi væru um að bótaþegar þyrftu að vera með meira en eina milljón króna í tekjur á vinnumarkaði til þess að það borgaði sig ekki að vera á hlutabótum. Að mati ráðsins væru því beinir fjárhagslegir hvatar fyrir því að leita frekar inn í kerfið að óþörfu heldur en aftur út á vinnumarkað þegar bata hefur verið náð.
Ragnar segir þau dæmi og þá tölfræði sem Viðskiptaráð leggur fram máli sínu til stuðnings draga upp ofureinfaldaða mynd af stöðu mála og að ráðið skauti jafnframt fram hjá raunverulegu markmiði sem breytingar á örorkukerfinu hafi átt að stuðla að.
Markmiðið að fólk sé virkt
„Ég get ekki betur séð úr þessari greiningu Viðskiptaráðs en að þarna séu menn búnir að gefa sér niðurstöðuna fyrir fram og handvelji svo dæmi henni til stuðnings. Mér sýnist það hafa verið í tilfelli þessarar skýrslu. Ég tek því ekki undir áhyggjur og gagnrýni Viðskiptaráðs,“ segir Ragnar í samtali við Morgunblaðið.
Ragnar segir að frá árinu 2020 hafi fólki á langtímaörorku fækkað. Þær breytingar sem gerðar hafi verið á síðasta ári á lögum um almannatryggingar hafi haft það að markmiði að auka virkni fólks á vinnumarkaði með því að hækka frítekjumark og um það hafi náðst breið samstaða á Alþingi.
„Tilgangurinn með þessum breytingum var fyrst og síðast að auka fólk til virkni fólks á vinnumarkaði og að hvetja til þátttöku. Þessi greining Viðskiptaráðs leggur til hið þveröfuga. Það er stutt síðan þessu var breytt og það er ekki komin nein reynsla á nýja kerfið í sjálfu sér. Ég held að það skipti máli að við fáum meiri reynslu á þetta nýja kerfi áður en við förum að fella einhverja áfellisdóma um það,“ segir Ragnar.
Einfölduð og ósanngjörn gagnrýni
Líkt og fyrr segir hefur Viðskiptaráð sérstaklega gagnrýnt fjárhagslega hvata kerfisins. Þar sem örorka sé nú orðin varanleg og almennt ekki endurmetin, hvetji það fólk með beinum hætti til þess að leita inn í örorkukerfið og halda sig þar fremur en að fara á vinnumarkað vegna þess ríflega stuðnings sem þar sé að finna. Það stríði að auki gegn þeirri meginreglu að enginn sem þiggi bætur skuli vera fjárhagslega betur settur á þeim.
Þessu hafnar Ragnar alfarið.
„Mér finnst þetta vera svolítið einfölduð og ósanngjörn framsetning. Auðvitað er hægt að teikna upp einhver dæmi um hitt og þetta en það er bara ekki raunveruleikinn að fólk geti valið um að vera á örorku og það er enginn sem ég veit um sem vill vera á örorku. Þú þarft að fara í gegnum gríðarlega flókið mat og það er enginn sem ég veit í það minnsta um sem velur sér að vera öryrki,“ segir Ragnar.
„Fyrirkomulag endurmats á örorku eins og það var í gamla kerfinu var að mínu mati einnig mjög ósanngjarnt að því leytinu til að einstaklingar með sjúkdóma á borð við lömun og einhverfu þurftu sífellt að vera í endurmati sem er bæði flókið ferli og íþyngjandi og þess vegna var því breytt,“ segir Ragnar.
Aðeins einn mælikvarði
Þá telji hann Viðskiptaráði hafa yfirsést þá staðreynd að ekki sé um auðugan garð að gresja þegar komi að hlutastörfum á vinnumarkaði sem séu við hæfi fólks með skerta starfsgetu.
„Við þurfum að taka tillit til þess að vinnumarkaðurinn sýnir þessum hópi oft lítinn áhuga. Ég held að það viti það allir að þessi störf eru að mestu ekki til. Þetta er eitthvað sem við þurfum að bæta í samstarfi við atvinnulífið, að boðið sé upp á viðeigandi hlutastörf þannig að kerfið virki eins og við erum að reyna að hvetja til. Markmiðið er því að fólk sé virkt og vonandi á einhverjum tímapunkti komist síðan aftur út á vinnumarkað,“ segir Ragnar.
Alls er um 10% fólks á vinnualdri nú á örorkubótum og hefur sá fjöldi hækkað um 4% frá aldamótum. Spurður hvort hann telji það heilbrigðismerki og góða þróun til langs tíma segir Ragnar að vissulega sé áhyggjuefni ef bótaþegum hafi fjölgað svo mikið. Þessar tölur séu þó aðeins einn mælikvarði og að aðrir mælikvarðar sýni annað.
„Ég vil benda á að samkvæmt Tryggingastofnun hefur fólki á langtímaörorku fækkað bæði hlutfallslega og í fjölda, úr rúmlega 21.000 niður í 20.000 á fjórum árum, þannig að við erum að gera eitthvað rétt þó að auðvitað sé það áhyggjuefni ef fólki í sumum tegundum bótaflokka hefur farið fjölgandi,“ segir Ragnar.
Snýst um að hjálpa fólki
„Viðskiptaráð kýs að nota 20 ára tímabil. Ég kýs að horfa á það sem við höfum verið að gera á allra síðustu árum og þar hefur fólki á langtímaörorku bæði hlutfallslega fækkað og líka í fjölda miðað við mikla fólksfjölgun undanfarinna ára. Við erum auðvitað á allt öðrum stað í dag heldur en við vorum fyrir stuttu. Við erum búin að ganga í gegnum alls konar hremmingar sem þjóð, hvort sem það er bankahrun eða heimsfaraldur og sömuleiðis erum við að fást við líka flóknari og víðtækari viðfangsefni þegar kemur að stuðningskerfunum okkar,“ bætir hann við.
„Ég held að við ættum því frekar að efla þau kerfi á þann hátt sem verið er að gera og það sé mun betri leið heldur en að fara til baka í það sem við vorum áður með. Ég bind vonir við það að þessar breytingar verði til þess að við náum að hjálpa fólki. Þetta snýst fyrst og fremst um það að hjálpa fólki, ekki brjóta það niður,“ segir Ragnar að lokum.
