Júlíus Valsson skrifar:

Gyðingaandúð í Evrópu hefur lengi verið tengd hægri öfgahreyfingum, enda á sú tenging sér djúpar sögulegar rætur. Sú mynd dugar þó skammt á okkar dögum. Rannsóknir síðustu ára sýna að gyðingaandúð kemur einnig fram í íslamískum öfgahreyfingum og á róttækum hluta vinstri vængsins, þar sem fjandskapur í garð Ísraels getur runnið saman við fordóma gagnvart gyðingum. Fyrir Ísland skiptir þessi þróun meira máli en áður vegna þeirra miklu þjóðfélagsbreytinga sem hér hafa orðið á örfáum áratugum.

Könnun Evrópustofnunar grundvallarmannréttinda (e. European Union Agency for Fundamental Rights, FRA) frá 2018 sýndi hversu margþætt vandamálið er. Gyðingar sem höfðu orðið fyrir alvarlegri áreitni voru spurðir hvernig þeir teldu viðhorf gerandans hafa verið. Þrjátíu prósent nefndu öfgafull múslimsk viðhorf, 21 prósent vinstrisinnuð stjórnmálaviðhorf og 13 prósent hægrisinnuð. Þetta var mat þolenda og segir hvorki til um þjóðerni né trú gerendanna sjálfra, en niðurstaðan sýnir að gyðingaandúð verður ekki lengur skýrð út frá einum stjórnmálavæng.

Rannsókn Daniel Staetsky fyrir Institute for Jewish Policy Research bendir í sömu átt. Hefðbundnir gyðingafordómar mældust sterkastir yst til hægri, en neikvæð viðhorf til Ísraels voru mun útbreiddari á vinstri vængnum, einkum lengst til vinstri. Eftir því sem andúðin á Ísrael varð öfgakenndari jukust jafnframt líkurnar á hefðbundnum gyðingafordómum. Rannsóknin sýndi einnig hærri tíðni bæði gyðingafordóma og andúðar á Ísrael meðal múslima í Bretlandi en í samfélaginu almennt.

Staðan í Evrópu

Þróunin eftir árás Hamas 7. október 2023 er áhyggjuefni. Opinberlega skráðum atvikum gyðingaandúðar í Frakklandi fjölgaði úr 436 árið 2022 í 1.676 árið 2023. Í Þýskalandi fjölgaði þeim úr 2.641 árið 2022 í 6.236 árið 2024 og í Svíþjóð úr 145 í 312 á sama tímabili. FRA varar þó við beinum samanburði milli ríkja vegna mismunandi skráningaraðferða.

Hvað með Svíþjóð?

Ástandið í Svíþjóð sýnir jafnframt hvernig vandinn getur ratað inn í hefðbundna stjórnmálaflokka. Nú, rétt fyrir þingkosningarnar 13. september, hafa samtals 33 frambjóðendur Vänsterpartiet verið teknir af framboðslistum eftir uppljóstranir um meðal annars gyðingaandúð, samsæriskenningar, stuðning við hryðjuverk og hyllingu Hamas. Átta þeirra voru teknir af listum nú í september en 25 höfðu áður verið fjarlægðir. Málið hefur valdið miklum pólitískum vandræðum fyrir Nooshi Dadgostar og dregið úr trúverðugleika flokksins sem hugsanlegs ríkisstjórnarflokks.

Ísland er ekki lengur einsleitt samfélag

Á Íslandi hafa breytingarnar verið hraðar. Samkvæmt Hagstofu Íslands voru innflytjendur 19,6% landsmanna 1. janúar 2026. Innflytjendur og önnur kynslóð þeirra voru samanlagt 21,7%. Að auki voru 7,4% landsmanna í flokki fólks með erlendan bakgrunn samkvæmt skilgreiningu Hagstofunnar, meðal annars fólk með annað foreldri af erlendum uppruna. Þessar breiðu skilgreiningar ná því samanlagt til rúmlega 29% þjóðarinnar, tæplega þriggja af hverjum tíu landsmönnum.

Þessar tölur fela vitaskuld engan dóm um einstaklinga. Uppruni fólks segir ekki til um skoðanir þess, trú eða hollustu við íslenskt samfélag. En breyting af þessari stærðargráðu á örskömmum tíma kallar á opna umræðu um samþættingu, tungumál og þau grunngildi sem samfélagið hyggst varðveita.

Alþjóðavæðingin er varasöm fyrir smáríki

Fyrir smáþjóð er þetta sérstaklega mikilvægt. Alþjóðavæðing getur fært þjóðum viðskipti, þekkingu og ný tækifæri, en hún getur einnig grafið undan sérstöðu lítilla menningarsamfélaga ef þjóðmenningin er talin aðeins ein af mörgum jafngildum menningum á eigin heimavelli. Í landi þar sem íslenska er töluð af fáum hundruðum þúsunda manna þarf tiltölulega litla breytingu til að þrýstingur á tungumálið, sögulega sjálfsmynd og sameiginlegar samfélagsvenjur verði verulegur.

Hvað vill wókíð?

Svipað á við um þá póstþjóðernislegu hugmyndastrauma sem oft eru felldir undir heitið „woke“. Engin ein skilgreind woke-hreyfing hefur sameiginlega stefnuskrá um afnám þjóðríkja. Í róttækustu mynd þessarar hugmyndafræði er þjóðríkið þó gjarnan skoðað með tortryggni, þjóðleg sjálfsmynd tengd útilokun og meirihlutamenning talin þurfa að víkja fyrir fjölmenningarlegri sýn. Fyrir stórar þjóðir kann slíkur straumur að hafa takmörkuð áhrif. Fyrir þjóð sem telur innan við hálfa milljón manna eru afleiðingarnar hugsanlega allt aðrar og mun alvarlegri.

Hættan af íslam

Sömu varúð þarf að gæta gagnvart hugmyndum sem berast hingað með fólksflutningum. Íslam er fjölbreytt trúarhefð og fráleitt væri að gera múslima almennt ábyrga fyrir öfgastefnu. Pólitískur íslamismi, trúarofstæki og hugmyndir sem hafna jafnrétti kynjanna, trúfrelsi, tjáningarfrelsi eða réttindum gyðinga rekast hins vegar á grundvallargildi frjálslynds lýðræðissamfélags. Reynslan í Evrópu sýnir að barnalegt er að afneita þeirri hættu.

Ísland þarf því að læra af reynslu annarra áður en vandamálin verða okkar eigin. Samþætting verður að byggjast á því að íslenskt samfélag hafi sjálfstraust til að segja hvaða gildi gilda hér. Þau eiga að gilda jafnt um innfædda Íslendinga og þá sem hingað flytjast.  Virðing fyrir lögum, jafnrétti, tjáningarfrelsi, trúfrelsi og réttur gyðinga, múslima og annarra til að lifa án ótta eru grundvallarmannréttindi.

Vernd þjóðmenningar og barátta gegn gyðingaandúð eiga þar samleið. Samfélag sem þorir ekki lengur að verja eigin grunngildi á erfitt með að verja minnihlutahópa þegar á reynir.

Áfram Ísland!

Heimildir

European Union Agency for Fundamental Rights. (2018). Experiences and perceptions of antisemitism: Second survey on discrimination and hate crime against Jews in the EU.

European Union Agency for Fundamental Rights. (2026). Monitoring and recording antisemitism in the EU: State of play and ways forward.

Hagstofa Íslands. (2026). Population by origin.

Ipsos. (2024). Antisémitisme en France: Où en est-on en 2024?

Staetsky, L. D. (2017). Antisemitism in contemporary Great Britain: A study of attitudes towards Jews and Israel. Institute for Jewish Policy Research.

Sveriges Radio. (2026, 8. september). Åtta namn stryks från V:s listor – kopplas till antisemitism.

SVT Nyheter. (2026, 7. september). Dadgostar om V-granskningen: „Har plockat bort dem“.