Eftir því sem ég skoða nýja fjárlagafrumvarpið betur, því spánskara kemur núllið mér fyrir sjónir. Raunar virðist það vera óskhyggjan ein sem er ráðandi við Arnarhól þetta haustið.

Byrjum á árinu í ár. Í fjárlögum 2026 var gert ráð fyrir 28,1 milljarða halla. Nú er áætlað að hallinn verði 67,5 milljarðar. Munurinn er tæplega 40 milljarða verri afkoma en áætlað var. Heildarútgjöld stefna síðan um 47 milljörðum fram úr fjárlögum. Þar af má rekja um 21 milljarð til hærri vaxtagjalda en frumgjöldin sjálf stefna engu að síður tæpum 27 milljörðum fram úr áætlun. Sjúkratryggingar einar stefna um 12 milljarða fram úr og stóru tilfærslukerfin um aðra 12 milljarða sem og Landspítali, Sjúkrahúsið á Akureyri og heilbrigðisstofnanirnar samanlagt um 11 milljarða.

Þetta eru ekki smáir ófyrirséðir reikningar heldur stórir og fyrirsjáanlegir hlutar ríkisrekstrarins. Frumvarpið gerir vissulega ráð fyrir almennum varasjóði til að mæta óvæntum útgjöldum en fyrirhugaður afgangur er aðeins 4,7 milljarðar, dropi í hafið í 1.700 milljarða rekstri ríkissjóðs. Þegar varasjóðnum sleppir er því í raun gert ráð fyrir að summa frekari óvæntra og (ó)fyrirséðra frávika verði núll.

Gömlu brellurnar duga skammt

Á móti þessari útgjaldaþróun á svo að sækja 44 milljarða í aðhald. Þar er farin kunnugleg leið með almennu aðhaldi, hagræðingu í opinberum innkaupum, fækkun stöðugilda án þess auðvitað að framlínan eigi að finna fyrir því og minni fjárveitingum þar sem framkvæmdum er frestað eða þær ganga hægar.

Það síðastnefnda er sérstaklega heppilegt fjárlagatrix. Ef framkvæmd við sjúkrahús, húsnæði eða aðra innviði gengur hægar en áætlað er þá sparast peningur á árinu en það hefur ekkert endilega orðið ódýrara að byggja mannvirkið. Þvert á móti verður líklega dýrara að byggja það síðar vegna þeirrar verðlagsþróunar sem við eigum að venjast hér á landi. Reikningurinn hefur sem sagt bara verið færður til framtíðar en er ennþá ógreiddur og verður líklega greiddur á hærra verðlagi þegar fram líða stundir.

Í frumvarpinu má finna ágæt dæmi um þetta. Frumvarpið geririr ráð fyrir því að framlag til Nýs Landspítala lækki um átta milljarða og framlag til Betri samgangna tímabundið um tvo milljarða. Skýringin er sú að ónýttar fjárheimildir fyrri ára eigi að nægja á meðan verkefnunum vindur fram. Það kann vel að vera skynsamleg ráðstöfun, en frumvarpið segir líka berum orðum að aukinna fjárheimilda geti verið þörf síðar. Þetta er því ekki endilega sparnaður heldur að hluta til tilfærsla útgjalda milli ára. Eða „frestun fjármögnunar“ eins og það er orðað.

Vanáætlun kostnaðar er ekki sparnaður

Það sama á við þegar rekstrarkostnaður er vanáætlaður. Vegagerðin hættir ekki að moka snjó í október af því að fjárheimildin er búin og heilbrigðiskerfið hættir ekki að meðhöndla fólk vegna þess að við ætlum að halda okkur réttu megin við núllið. Þetta vita ráðherrarnir og þetta hefur þeim líklega verið sagt í fjárlagavinnunni. Þessi atriði eru leyst í fjárauka síðar og öll þykjast svolítið hissa á framúrkeyrslunni.

Það er svo önnur hlið á þessu núlli sem mér finnst ekki síður áhugaverð. Á sama tíma og þrengt er að beinum stuðningi við heimilin er stór hluti þeirrar kjarabótar sem þeim er lofað í raun látinn bíða eftir því að hagkerfið skili henni síðar. Vaxtabætur falla niður, barna- og húsnæðisbætur rýrna að raunvirði og skattbyrði einstaklinga eykst að öðru óbreyttu vegna breytinga á skattkerfinu. Á móti er okkur sagt að aðhaldið muni hjálpa til við að ná niður verðbólgu og að lægri vextir fylgi í kjölfarið.

Veðjað fyrir hönd heimilana

Það getur auðvitað gerst og lægri verðbólga og vextir væru veruleg og kærkomin kjarabót fyrir meginþorra heimila í landinu. En það eru engar tryggingar fyrir því á meðan skerðingarnar og gjöldin láta ekki bíða eftir sér. Ávinningurinn á að koma síðar ef verðbólgan hjaðnar, ef Seðlabankinn lækkar vexti og ef að markaðurinn tekur við sér.

Og það sem helst kemur við kauninn er að í raun er verið að færa hluta af afkomu heimilanna úr beinum ákvörðunum stjórnvalda yfir í væntingar um hvernig hagkerfið og fjármálamarkaðurinn muni þróast og bregðast við á komandi mánuðum. Það er eðlilegt að spyrja hversu mikið af afkomu heimilanna sé réttlætanlegt að leggja að veði til þess að aðhaldið skili sér í vaxtalækkunum nógu hratt og hversu langt ríkisstjórnin eigi að ganga í því að treysta á að markaðurinn leysi úr hnútinum.

Þegar svona er í pottinn búið skiptir auðvitað máli að hve miklu leyti markaðurinn hefur trú á fjárlögunum. Fyrstu viðbrögðin gefa raunar ekki tilefni til mikillar bjartsýni. Eftir framlagningu frumvarpsins hækkuðu væntingar á skuldabréfamarkaði um verðbólgu næsta árs lítillega. Það er auðvitað allt of snemmt að draga stórar ályktanir af því, en í það minnsta virðist núllið ekki hafa sannfært markaðinn um að verðbólga og vextir séu á hraðri leið niður og það skiptir heimilin máli því einmitt þar á stór hluti þeirrar kjarabótar sem þeim er lofað að koma fram. 

Höfundur er varaformaður Vinstri grænna