Fyrrverandi forseti landsins og svissneskur fyrrverandi dómari við EFTA dómstólinn hafa stillt sér upp í forystu gegn því að almenningur fái að kynna sér kosti og galla þess að ganga til fyllra samstarfs við þær þjóðir Evrópu sem reynst hafa þjóðinni vel á síðustu áratugum. Hefur því verið haldið fram að þeir hafi bjargað þjóðinni frá glötun með aðkomu sinni að uppgjöri ICESAVE-reikninga Landsbanka Íslands þótt fyrir löngu hafi verið sýnt fram á haldleysi slíkra staðhæfinga eins og Kristín Á. Guðmundsdóttir benti á í færslu á Facebook nýlega (Kristín um ICESAVE) og Jón Baldvin Hannibalsson fjallaði um í grein á visir.is 14. ágúst.

Í Kjarnanum 2. maí 2016 birti ég grein, Uppgjörið vegna ICESAVE. Efni hennar var alfarið byggt á upplýsingum frá slitastjórn LÍ. Fyrir þá sem draga vilja ályktanir af staðreyndum fremur en órökstuddum fullyrðingum skulu lykiltölur úr því uppgjöri endurteknar:

• Breski tryggingasjóðurinn yfirtók tryggðar innstæður að fjárhæð 2.340 milljónir sterlingspunda. Hann fékk 2.403 milljónir punda greiddar úr þrotabúi LBI og því til viðbótar 68 milljónir punda frá TIF, samtals 2.471 milljón punda, 131 milljón punda umfram höfuðstól yfirtekinna innstæða.

• Hollenski seðlabankinn yfirtók tryggðar innstæður að fjárhæð 1.322 milljónir evra. Hann fékk 1.479 milljónir evra greiddar úr þrotabúi LBI og því til viðbótar 46 milljónir evra frá TIF, samtals 1.525 milljónir evra, 204 milljónir evra umfram höfuðstól yfirtekinna innstæða.

Mismunur á kröfum innstæðuhafa og greiðslum þrotabúsins stafar af tvennu. Annars vegar því að kröfur innstæðueigenda sem yfirteknar voru í október 2008 söfnuðu vöxtum til loka kröfufrests í þrotabúið 22. apríl 2009. Þannig fengu Bretar 76 milljón pund og Hollendingar 37 milljón evrur. Hins vegar högnuðust Hollendingar um 119 milljónir evra á gengismun vegna styrkingar krónunnar frá 22.4.2009 til greiðsludags, en Bretar töpuðu um 13 milljónum punda. Greiðslur úr þrotabúinu fylgdu því ferli sem ICESAVE-samningarnir gerðu ráð fyrir að öðru leyti en því að samkvæmt þeim hefði ávöxtunin og gengishagnaðurinn runnið til Tryggingasjóðs innstæðueigenda og fjárfesta (TIF) og nýst til að greiða kostnað og vexti samkvæmt honum.

Samningur TIF um lok deilunnar

Í september 2015, þ.e. eftir að full endurgreiðsla lá fyrir, sömdu íslensk stjórnvöld við Breta og Hollendinga um að greiða þeim 20 milljarða íslenskra króna til viðbótar við greiðslur þrotabúsins. Engar heimildir eru aðgengilegar um efni þessa samnings. Hann hefur ekki verið birtur opinberlega og ekki fengist afhentur þótt eftir hafi verið leitað og engar skýringar hafa verið gefnar á honum aðrar en tilkynning sem birtist á heimasíðu TIF:

„Samningar nást um lok Icesave-deilunnar. Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta (TIF), hollenski seðlabankinn (DNB) og breski innstæðutryggingasjóðurinn (FSCS) hafa náð samningum um lokauppgjör krafna sem stafa frá innstæðum sem Landsbanki Íslands hf. (nú LBI hf.) safnaði í útibúum sínum í Amsterdam annars vegar og London hins vegar undir vörumerkinu Icesave. Samningurinn felur í sér að TIF greiddi mótaðilum sínum samtals 20 milljarða íslenskra króna. Fjárhæðin var greidd með hluta þeirra fjármuna sem eru nú þegar til staðar í B-deild TIF. Í B-deild eru vistaðir fjármunir sem að mestu leyti var safnað fyrir bankahrunið í október 2008. Seðlabanki Íslands veitti undanþágu frá gjaldeyrishöftum að því marki sem þurfti til að unnt væri að inna greiðslur af hendi.“

Samningur þessi var að líkum gerður til þess að losna TIF undan málssókn sem Bretar og Hollendingar höfðu hafið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í framhaldi af niðurstöðu EFTA dómstólsins. Látið er líta svo út að um sé að ræða samning sem TIF geri og sé ríkinu óviðkomandi. Svo er þó ekki. Fjármálaráðherra skipar hluta stjórnar TIF og formann stjórnar. Starfsmaður fjármálaráðuneytisins gegndi starfi framkvæmdastjóra sjóðsins. Óhugsandi er að hann hafi samið um svo háa greiðslu, um 30 mrd. kr. að núvirði, án ákvörðunar fjármálaráðherra og með samþykki forsætisráðherra. Þessi ákvörðun er í reynd uppgjöf ráðherranna tveggja í baráttu þeirra og þáverandi forseta gegn því að samið yrði um ICESAVE.

EFTA dómstóllinn hafði byggt sýknun íslenska ríkisins á tæknilegum formsatriðum en ekki efnislegum rökum um réttindi innstæðueigenda og skyldur ríkja. Hann svaraði því ekki hvort efnisleg rök til sektar eða sýknunar hafi verið til staðar. Fróðlegt væri að vita á hvaða rökum íslensk stjórnvöld byggðu ákvörðun sína um að greiða Bretum og Hollendingum 20 mrd. kr. umfram kröfur þeirra í þrotabú LÍ?

Úrskurður EFTA dómstólsins

Umfjöllun mín um úrskurðinn er byggð á erindi Margrétar Einarsdóttur prófessors við HR á málþinginu Hrunið, þið munið í Háskóla Íslands árið 2018.

Það var Eftirlitsstofnun EFTA (ESA), ekki Bretar eða Hollendingar, sem höfðaði mál fyrir dómstólnum gegn íslenska ríkinu sem ESA áleit að hefði 1) brotið gegn tilskipun ESB 94/19 um innstæðutryggingar því TIF hefði ekki veitt innstæðueigendum raunverulega vernd, 2) mismunað eftir þjóðerni og þar með brotið gegn sömu tilskipun með því að flytja innlendar innstæður úr gamla bankanum í nýja bankann þar sem þær nutu fullrar tryggingar en skilja erlendar innstæður eftir í þrotabúi gamla bankans og 3) brotið gegn 4. gr. EES samningsins með því að mismuna breskum og hollenskum innstæðueigendum gagnvart innlendum. ESA gerði þó ekki kröfu um að erlendar innstæður nytu fullrar verndar eins og þær innlendu en það skipti máli skv. dómnum.

Dómstóllinn sýknaði íslenska ríkið af öllum ásökunum ESA og var sýknunin í þeim öllum byggð á tæknilegum atriðum en ekki á rökum um rétt innstæðueigenda og skyldur íslenska ríkisins gagnvart þeim. Sýknunina af 2) og 3) lið ákærunnar má allt eftir smekk kalla lagatæknilega snilld eða hundalógík. Í fyrra tilvikinu er sýknað vegna þess að innlendu innstæðurnar höfðu verið fluttar í annan banka áður en liðinn var frestur Fjármálaeftirlitsins til að tilkynna formlega að erlendu innlánin væru ótiltæk. Þegar það hafði verið gert voru engin innlend innlán í þrotabúinu og því engin mismunun möguleg! Í síðara tilvikinu segir dómstóllinn að þar sem ESA hefði ekki gert kröfu um að erlendu innlánin nytu fullrar tryggingar í þrotabúinu sé ekki hægt að krefjast þess að þau fái sömu meðferð og þau innlendu sem nutu fullrar tryggingar í nýja bankanum.

Sýknun af fyrsta ákæruatriðinu er einnig lagatæknilegs eðlis en er vegna vankanta á tilskipun EU 94/19 sem kvað á um skyldu ríkja til að koma á stofn innlánatryggingakerfi en sagði ekkert um hvað gera skyldi ef það kerfi væri ófært um að borga tryggingarnar. (Úr þessu var bætt með tilskipun EU 2009/14). Niðurstaða dómsins var því að í tilskipuninni fælist ekki að ríki bæri ábyrgð ef innstæðutryggingakerfið væri ófært um að borga lágmarkstrygginguna.

Í dóminum er tekið fram að eina ákvæði tilskipunar 94/19 sem tæki til þess að tryggingarsjóður gæti ekki innt greiðslur af hendi væri í 6. mgr. 7. gr. hennar en þar væri kveðið á um að innstæðueigendur gætu þá höfðað mál gegn því innlánatryggingakerfi sem í hlut ætti. Það gekk eftir því breski tryggingasjóðurinn og hollenski seðlabankinn, sem handhafar réttinda fyrrum innstæðueigenda, höfðuðu mál á Íslandi gegn TIF eins og að framan greinir.

Synjun forseta

Augljóst er að synjun forseta á staðfestingu laga um ICESAVE-samningana varð ekki til þess að lækka greiðslur úr þjóðarbúinu vegna reikninganna né til að spara ríkissjóði útgjöld. Sýknun EFTA dómstólsins hafði enn fremur engin fjárhagsleg áhrif og önnur áhrif af honum voru lagatæknileg. Það verður hins vegar ekki sagt um önnur áhrif af synjun forseta því hún varð tilefni til átaka sem gegnsýrðu þjóðfélagsumræðuna mánuðum saman og settu svartan blett á störf Alþingis eins og lesa má um í bók Svavars Gestssonar, Það sem sannara reynist, og afhjúpuðu getuleysi Alþingis og pólitískrar stjórnsýslu til að taka á stórum og erfiðum málum af yfirvegun og staðfestu.

Áhrif þessa ástands náðu út fyrir landsteinana og gerðu það að verkum, m.a. vegna skulda og lánakjara, að endurreisn efnahagslífsins eftir kreppuna dróst hið minnsta um 1/2 til 1 ár. Hefur verið áætlað að sá dráttur hafi kostað landið samtals 4-5% af VLF þar til eðlilegu atvinnustigi var náð. Á verðlagi nú er það 200 til 250 mrd. kr.

Þegar öll kurl eru komin til grafar og rykið er sest má sjá að ICESAVE-samningarnir voru sanngjörn og heiðarleg leið út úr þeim skaða sem íslensku bankarnir höfðu valdið 300.000 til 400.000 erlendum sparifjáreigendum. Þeir voru byggðir á viðteknum alþjóðlegum og þjóðlegum reglum og viðmiðunum um uppgjör þrotabúa og dreifðu byrðinni af tjóninu með sanngjörnum hætti á aðila að samningunum. Með synjun forsetans var sviðið hins vegar opnað fyrir upplýsingaóreiðu, lágkúru, þjóðernishroka og óvild sem enn eimir af.