Helga Dögg Sverrisdóttir skrifar:

Í mörg ár hefur opinber umræða byggst á þeirri hugmynd að ,,transfólk” verði óvenju oft fyrir ofbeldi sem leiðir til dauða. Orð eins og „faraldur“ hafa orðið algeng í því samhengi.

Ný rannsókn frá Oxford stígur skref frá orðræðunni og spyr einfaldari spurningar: Hvað sýna gögn frá Bretlandi í raun?

Myndin sem teiknast upp er allt önnur en sú sem hefur verið ríkjandi í opinberri umræðu.

Hversu margir

Rannsakendur vildu kanna hlutverk transfólks, eða fólks sem skilgreinir sig trans, í manndrápsmálum er án þess að reiða sig á áætlanir um stærð hópsins, þar sem einfaldlega er ekki vitað hversu margt transfólk er í Bretlandi. Eins og þeir benda á er „fjöldi þeirra sem skilgreina sig trans háður verulegri óvissu.“ Skilgreiningar eru mismunandi, fjöldinn breyst hratt og engin áreiðanlega gagnaskrá nær utan um hópinn.

Af þessum sökum reynir rannsóknin ekki að reikna tíðni manndrápa meðal transfólks. Í staðinn beinir hún sjónum að því sem hægt er að mæla með vissu: hverjir voru fórnarlömbin, hverjir voru gerendurnir og hvernig þessi mynstur bera saman karla og konur.

Til þess nota höfundarnir einfaldan mælikvarða – hlutfallslegt jafnvægi milli fórnarlamba og gerenda innan hóps – sem gerir kleift að komast hjá því að nota óvissar áætlanir um stærð hópsins.

Ellefu fórnarlömb

Á tuttugu og fimm ára tímabili voru ellefu transfórnarlömb manndrápa og fimmtán transgerendur. Sú tala hækkar í tuttugu ef teknir eru með þeir sem tóku upp skilgreininguna trans samkvæmt eigin sjálfsmynd eftir að þeir hófu afplánun í fangelsi. Eins og höfundarnir orða það: „Transfórnarlömb manndrápa (11) voru færri en transgerendur.“

Öll fórnarlömbin í gagnasafninu voru líffræðilegir karlar og nær allir gerendurnir voru einnig karlar. Rannsóknin bendir sérstaklega á „fjarveru líffræðilegra kvenna meðal transfórnarlamba.“ Hún sýndi einnig að yfirgnæfandi meirihluti transfórnarlamba var drepinn af körlum, sem endurspeglar þá almennu staðreynd að karlar fremja flest manndráp.

Flestir transgerendur urðu nánum maka eða fjölskyldumeðlim að bana, sem endurspeglar sömuleiðis hið almenna mynstur í afbrotum karla. Höfundarnir skrá einnig sérstaklega þá sem hófu að skilgreina sig sem trans eftir að þeir komu í fangelsi, til að tryggja gagnsæi í flokkun gagna.

Aðeins eftir að þessi innri mynd hafði verið dregin upp báru rannsakendur niðurstöðurnar saman við almenning. Í Bretlandi eru konur nær þrisvar sinnum líklegri til að vera fórnarlömb manndrápa en gerendur, en hjá körlum er hið gagnstæða uppi á teningnum: þeir eru líklegri til að vera gerendur en fórnarlömb.

Transkonur (sem eru líffræðilegir karlar) fylgja mynstri karla, því samkvæmt gögnum rannsóknarinnar eru gerendur fleiri en fórnarlömb meðal transkvenna. Sú dreifing er sú sama og hjá körlum og andstæð því sem sést hjá konum.

Tölurnar sjálfar eru afar litlar. Transfórnarlömb voru aðeins „0,060% af heildarfjölda“ fórnarlamba manndrápa á rannsóknartímabilinu. Höfundarnir bæta við að „vart sé hugsanlegt að dráp á nokkurri transmanneskju hefðu farið fram hjá án þess að njóta athygli,“ sem þýðir að engar vísbendingar eru um falin eða óskráð transfórnarlömb manndrápa.

Blaðamennska á villigötum

Rannsakendur skoðuðu einnig hvernig BBC fjallar um manndráp þar sem transfólk kemur við sögu. Niðurstaðan er afdráttarlaus: BBC „birti rúmlega fjórfalt fleiri fréttir um transfórnarlömb en transgerendur.“ Ójafnvægið snerist ekki aðeins um fjölda frétta heldur einnig um framsetningu. Umfjöllun um fórnarlömb var ítarlegri og líklegri til að leggja áherslu á transkynja sjálfsmynd þeirra, en í umfjöllun um gerendur var transkynja staða þeirra oft ekki nefnd.

Fáein mál, þar sem transfólk var fórnarlamb, fengu mjög mikla fjölmiðlaumfjöllun, á meðan mörg mál þar sem transfólk var gerandi fengu litla eða hlutlausa umfjöllun.

Rannsóknin heldur því fram að þetta ójafnvægi „stuðli að þeirri skynjun að faraldur ofbeldis gegn transfólki sé til staðar.“

Og þetta nota menn hér á landi og í útlöndum til að tala um ímyndað bakslag í baráttunni um trans hugmyndafræðina. Bakslagið felst fyrst og fremst í að menn hafa vaknað til vitundar um að ekki er allt sem sýnist í hugmyndafræðinni.

Skýrt hve fátítt þetta er

Þessi rannsókn sýnir sjaldgæfan skýrleika á málaflokk sem er mjög umdeildur í pólitíkinni og samfélögum. Hún sýnir að morðmál sem varða transfólk í Bretlandi eru afar fátíð, að transgerendur eru fleiri en transfórnarlömb og að transkonur, karlmenn sem skilgreina sig sem konur, fylgja mynstri karla hvað varðar ofbeldisbrot fremur en mynstri kvenna hvað varðar fórnarlambshlutverk.

Hún sýnir einnig að yfirgnæfandi meirihluti transfórnarlamba var drepinn af körlum, að flestir gerendur urðu maka sínum eða fjölskyldumeðlim að bana og að engar vísbendingar eru um falin eða ótilkynnt transfórnarlömb manndrápa.

Mikilvægast er þó, að rannsóknin sýnir að fjölmiðlaumfjöllun, einkum hjá BBC, gefur skakka mynd með því að magna upp umfjöllun um fórnarlömb en gera minna úr málum þar sem transfólk er gerandi. Það má vissulega taka undir þessi orð og benda á fjölmiðla á Íslandi, meginstraumsmiðlana, sem gera eins og BBC, sýna ranga mynd af stöðu mála.

Ef opinber umræða á að endurspegla raunveruleikanum fremur en orðræðu veitir þessi rannsókn mikilvægan grunn: staðreyndamiðaða lýsingu á því sem raunverulega hefur gerst, en ekki því sem ítrekað hefur verið haldið fram.

Heimild: Transgender Homicides in Britain, 2000-2025: Victims and Perpetrators