Hugarafl eru frjáls og óháð félagasamtök í grasrót geðheilbrigðismála sem vinna á jafningjagrunni og með mannlega nálgun. Þegar heimsfaraldurinn skall á blasti við að stór hópur fólks myndi einangrast og Hugarafl brást hratt við. Fjarfundum var komið á og á mettíma var full dagskrá komin á netið. Jafnframt var jafningjastuðningi sinnt í gegnum síma komið á fyrir þau sem treystu sér ekki í fjarfundi.
Sannaði gildi sitt og er komin til að vera
Skjót viðbrögð urðu til þess að starfsemi Hugarafls hélt áfram á meðan mörg önnur úrræði lokuðu í faraldrinum. Þegar takmörkunum var aflétt kom í ljós að fjarfundirnir voru ekki bráðabirgðalausn heldur höfðu sannað sig sem skilvirkt tól fyrir fólk sem vegna búsetu hafði ekki kost á aðstoð.
Í dag er þjónustan því bæði staðbundin og rafræn. Notast er við Teams og margir hópanna eru blandaðir þ.e. bæði á Teams og í húsi. Þjónustan nær nú til fólks um allt land og sinnir Hugarafl nú um 500 manns á ári í virkri þjónustu. Fjöldi annarra erinda berst einnig til Hugarafls svo sem ráðgjöf og stuðningur við að rata innan kerfisins eða stuðningur vegna skorts á þjónustu annars staðar svo dæmi séu tekin.
Sveigjanleikinn er okkar styrkur og gerir okkur kleift að bregðast hratt við og skapa þjónustu sem hefðbundið stofnanakerfi á stundum erfitt með að veita.
Auður Axelsdóttir, framkvæmdastjóri Hugarafls segir einstakt að grasrótarsamtök bjóði þjónustu af þessari stærðargráðu.
„Það er einstakt að grasrótar- og sjálfboðaliðasamtök sinni jafn umfangsmiklu og faglegu starfi og raun ber vitni hjá okkur. Í geðheilbrigðis- og endurhæfingarmálum hér á landi er oft unnið innan ákveðinna ramma en við í grasrótinni getum nálgast fólk á annan hátt. Sveigjanleikinn er okkar styrkur og gerir okkur kleift að bregðast hratt við og skapa þjónustu sem hefðbundið stofnanakerfi á stundum erfitt með að veita,“ segir Auður.
Notendastýrð þjónusta sem byggir á jafningjastuðningi
„Við erum með um sex stöðugildi starfsfólks en við gætum aldrei rekið svona stórt félag án öflugs hópastarfs, jafningjastuðnings og sjálfboðaliða. Um 500 manns sinna bata sínum í virkri þjónustu á ári hverju, auk fjölda annarra sem leita aðstoðar hjá Hugarafli og það er met aðsókn núna. Meðal annars af því að það er hægt að vera með í gegnum fjarfundabúnað,” segir Grétar Björnsson, fræðslu- og stuðningsfulltrúi Hugarafls.
Hann segir fólk sem notar fjarfundarbúnaðinn fá sömu þjónustu og aðrir. „Þau geta öll sótt um jafningjastuðning, verið í endurhæfingu í gegnum fjarfundi og fengið viðtöl við fagfólk. Þetta er lífsbjörg fyrir fólk sem hefði annars ekki aðgang að svona þjónustu,“ segir hann og Auður bætir við að lykilatriði sé að fólk fái að fara í gegnum endurhæfingu á eigin forsendum.
„Við erum oft að ná til fólks sem kemst ekki að annars staðar og hefur jafnvel brennt brýr að baki sér. Stór hluti þeirra sem leitar til okkar líður mjög illa þegar þau koma inn, margir glíma við sjálfsskaðahegðun eða sjálfsvígshugsanir. Við sjáum þó raunverulegan árangur þegar fólk fær tíma, traust og stuðning á sínum eigin forsendum. Sérstaklega á þetta við um unga fólkið sem hefur kannski dottið úr skóla, misst sjálfstraustið og trúna á framtíðina. Þetta er viðkvæmur en ótrúlega verðmætur hópur og það tekur tíma að byggja fólk upp aftur.
Stór hluti þeirra sem leitar til okkar líður mjög illa þegar þau koma inn, margir glíma við sjálfsskaðahegðun eða sjálfsvígshugsanir.
Endurhæfing þarf að fá að taka tíma og fólk sem gengur í gegnum geðræn sár fer líka í gegnum bakslög. Þá þarf að vera svigrúm til að vinna með þau í ferlinu í stað þess að missa fótfestuna alveg. Hjá okkur missir fólk ekki plássið sitt þó eitthvað komi upp á. Við lítum svo á að fólk þurfi að fá tækifæri til að læra á hindranirnar sem koma upp á leiðinni. Ef kerfin verða svo stór og stíf að þau hætta að taka mið af hverri manneskju erum við komin í vanda. Endurhæfing þarf að vera á forsendum þeirra sem þurfa hjálpina, annars getur það endað með meiri kostnaði fyrir samfélagið þegar fólk fær ekki þann stuðning sem það þarf,“ segir Auður.
Dagskrá sem heldur utan um bataferlið
Starf Hugarafls byggir á skipulagðri dagskrá sem gildir í sex vikur í senn. Hópar eru fjölbreyttir og taka á mismunandi þáttum bataferlisins.
Helstu hópar sem eru í boði í gegnum Teams eru:
- Mánudagar: Skipulagðir endurhæfingarhópar (A, B, C og grunnur). Skyldumæting fyrir þau sem eru í virkri endurhæfingu hjá TR. Allir þessir hópar eru á Teams.
- Þriðjudagar: Bati. Einn stærsti hópurinn, fjallar um bjargráð í bata og batahugmyndafræðina og lyfjamál eru rædd vikulega.
- Miðvikudagar: Hugaraflsfundur. Lýðræðislegur vettvangur og félagsfundur þar sem allir hafa atkvæðisrétt og geta haft áhrif á starfið.
- Fimmtudagar: Valdefling: Opið samtal um hugmyndafræði Hugarafls og félagsfundur Unghuga (fyrir 18-30 ára).
Nýliðum er sérstaklega bent á að mæta á fundina Bati, Valdefling og á Hugaraflsfund.
Virk þátttaka til endurhæfingar
Þótt fundirnir fari fram í gegnum skjái eru gerðar skýrar kröfur til þátttakenda. Litið er á fundina eins og vinnutíma, myndavélin þarf að vera í gangi og fólk virkt í umræðum. Endurhæfingin er þó stigvaxandi og þátttakendur fá tíma til að byggja upp sjálfstraust og seiglu. Verkefni eru unnin heima og kynnt fyrir hópnum, óháð því hvort fólk er á staðnum eða á netinu.
Mikilvægt fyrir fólk í dreifðum byggðum
Þörfin fyrir slíka þjónustu er víða mikil. Í sumum byggðarlögum er takmarkað framboð á sérfræðiþjónustu og biðlistar langir. Dæmi eru um að fólk hafi ekki kost á að hitta heimilislækni nema einu sinni í mánuði og hafi engan aðgang að sálfræðingi. Í því samhengi getur fjarfundaþjónusta skipt sköpum. Hún er ódýrari en margar aðrar lausnir og byggir á virkni, þátttöku og stuðningi innan samfélags.
„Hugarafl gaf mér von þegar hún var næstum farin“
Margrét Dögg býr á Norðurlandi eystra og hefur síðustu tvö ár tekið þátt í endurhæfingu hjá Hugarafli í gegnum netþjónustu félagsins.
Hún hafði áður reynt önnur úrræði sem hentuðu henni illa og fann fyrir miklu vonleysi. Hún heyrði fyrst af þjónustunni í gegnum Facebook hóp, ótengdan Hugarafli, og var þá búsett á höfuðborgarsvæðinu. Þegar hún flutti norður bauðst henni að halda áfram þátttöku í gegnum Teams og tekur meðal annars þátt í Bata, Valdeflingu, Drekasmiðjunni og öðrum fundum á vegum félagsins. Fyrir hana hefur fjarfundaþjónustan skipt miklu máli.
„Ég man daginn sem ég hringdi í Hugarafl og fór á kynningarfund. Þá byrjaði vonleysið hægt og rólega að breytast í von. Ég nota tækin og tólin sem miðlað er í tímunum í daglegu lífi núna. Hver tími hefur gefið ný úrræði sem raunverulega er hægt að nota. Jafningastuðningurinn og mannelskan er stærsti þátturinn innan sem utan veggja Hugarafls. Þetta hefur haft þau áhrif að ég er ekki lengur að fela mig eða finnast ég ein á báti, ég þori að nota röddina mína og spegla mig í reynsluboltum Hugarafls út á við. Það gefur krafmikla von þegar hún var svolítð farin.”
Hún segir auðvelt að nota fjarfundaþjónustuna. „Það getur verið einmannalegt, enda ekkert betra en að koma í hús og geta plantað sér niður í sófann með öðrum, spjalla saman eða taka óbeinan þátt í vegferðinni með öðrum notendum Hugarafls. En að vera út á landi og fá að taka þátt í endurhæfingunni sem Hugarafl býður upp á er mikilvægt fyrir þau okkar sem annars myndu missa af mikilvægum þætti endurhæfingar yfir höfðuð, og það spillir ekki fyrir að geta sótt endurhæfinguna í gegnum fjarbúnað heima í stofu og finna að maður skiptir jafnmiklu máli innan veggja félagsins sem utan þess. Það fer mikil vinna og fjármagn í að bjóða upp á þetta fyrir félagsmenn og er sennilega einsdæmi, já ef ekki fordæmi hér á Íslandi. Ég vil koma endalausu þakklæti á framfæri til Hugarafls.”
Ég man daginn sem ég hringdi í Hugarafl og fór á kynningarfund. Þá byrjaði vonleysið hægt og rólega að breytast í von.
Hjálpar mikið að fá stuðning frá fólki sem skilur hvað maður er að upplifa
Halla Einarsdóttir býr í Vestmannaeyjum og segir fjarfundaþjónustuna skipta sköpum fyrir fólk utan höfuðborgarsvæðisins.
„Ég hef átt erfitt með að fá geðheilbrigðisþjónustu hérna. Það er enginn geðlæknir á staðnum og þó hér séu sálfræðingar kostar mikið að fara til þeirra. Ég fór áður til sálfræðings og þá var hægt að sækja um styrk hjá Vestmannaeyjabæ sem hjálpaði mikið. Ég held að það sé enn hægt. Einnig hitti ég stundum félagsráðgjafa sem kostaði ekkert fyrir mig og það var hjálplegt. Það er einn heimilislæknir hér sem hefur hjálpað mörgum sem glíma við andlegar áskoranir. En það vantar stað þar sem fólk getur hist og fengið stuðning,“ segir Halla.
„Ég hef verið í Hugarafli í nokkur ár og var þar þegar covid skall á. Þegar fjöldatakmarkanir voru settar á voru fundirnir strax færðir yfir á Zoom. Ég sótti þá fundi og þeir hjálpuðu mér mjög mikið. Þegar fundir máttu aftur vera í húsi var ákveðið að halda áfram að bjóða upp á suma fundi á netinu. Ég hef því nýtt mér þessa þjónustu mjög lengi og hún hjálpar mér óendanlega mikið,“ segir Halla. Henni finnst auðvelt að nota þjónustuna og fær hlekki á hvern fund senda í tölvupósti.
„Ég hef sótt alla þessa fundi og upplifi að ég sé þátttakandi í hópunum og skipti máli eins og allir aðrir sem mæta. Ég viðurkenni þó að það sé enn betra að vera á fundum í húsi með fólkinu heldur en að vera á skjá, en það hjálpar mér samt mjög mikið að geta tekið þátt í gegnum fjarfundina. Ég skipulegg dagana mína eftir fundunum og þeir hjálpa mér að halda rútínu. Mér finnst oft erfitt að halda góðri rútínu ef ég þarf ekki að vakna fyrir eitthvað ákveðið og þetta hjálpar mér mikið. Það er mjög erfitt að ná bata með því að vera ein heima allan daginn, með lítið skipulag, enga fræðslu og lítið samneyti við fólk,“ segir Halla.
Mér finnst ég vera hluti af samfélagi í Hugarafli og þátttakan gefur mér tilgang.
Stuðningur frá fólki sem hefur sjálft gengið í gegnum erfiðleika hafi mikið að segja. „Hugarafl eru öflug samtök og starfsfólkið vill gera allt til að hjálpa fólki sem gengur í gegnum andlegar áskoranir. Margir sem vinna þar hafa sjálfir gengið í gegnum slíkt og það hjálpar mikið að fá stuðning frá fólki sem skilur hvað maður er að upplifa. Það gefur líka von um bata. Mér finnst ég vera hluti af samfélagi í Hugarafli og þátttakan gefur mér tilgang.“
