Páll Vilhjálmsson skrifar:

Hrunið 2008 skilgreindi stjórnmál og samfélagsumræðuna löngu eftir að efnahagslegar afleiðingar hrunsins voru gengnar um garð. ESB-umsókn ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, samþykkt á alþingi 16. júlí 2009, var taugaveiklað viðbragð við hruninu.

Í þingkosningunum 2013 refsaði þjóðin stjórnarflokkunum sem gerðu ESB-umsókn að bjargræði Íslendinga. Samfylkingin féll úr tæplega 30 prósent fylgi í 13 prósent og Vinstri grænir fóru úr 22 prósentum í 11 prósent.

Ákvörðun ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur að setja ESB-umsókn aftur á flot með þjóðaratkvæðagreiðslu í lok ágúst, á eftir að móta stjórnmál og samfélagsumræðu um langan tíma.

Nú þegar mánuður er í þjóðaratkvæðagreiðsluna má slá einu atriði föstu. Engin já-bylgja reis eða mun rísa næstu fjórar vikur. Ekkert ákall er í samfélaginu um að Íslandi sé betur borgið innan Evrópusambandsins en utan þess. Sagt með öðrum orðum. Lítil eftirspurn er eftir ESB-lausnum á íslensk málefni. Ef svo væri myndu sjást þess merki í umræðunni og skoðanakönnunum.

Þar með er ekki sagt að já-ið geti ekki orðið hlutskarpara en nei-ið í lok ágúst. ESB-sinnar gætu dottið niður á snjalla auglýsingaherferð, atburðir gerst í útlöndum eða hér heima er hreyfðu við nógu mörgum og kjörsókn skipt sköpum.

Engin hefð er fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um afmörkuð pólitísk álitamál. Tvisvar var efnt til þjóðaratkvæðis vegna Icesave-samninganna, árin 2010 og 2011. Í fyrri kosningunni var kjörsókn 63 prósent en 75 prósent í þeirri seinni. Til samanburðar er kjörsókn í alþingiskosningum síðustu áratuga um 80 prósent. Í báðum Icesave-kosningunum kom afgerandi nei upp úr kjörkössunum.

ESB-umsókn Íslands er, með ákvörðun ríkisstjórnar Kristrúnar, orðið stærra pólitískt deilumál en hrunið. Umsóknin frá 2009 dó drottni sínum í árslok 2012 en bjargaði ekki stjórnarflokkunum frá afhroði vorið eftir. Afleiðingarnar af úrslitunum í ágústlok munu fylgja sitjandi ríkisstjórn út kjörtímabilið, sem gæti orðið stutt í annan endann.

Mótsagnakennt eins og það hljómar verður já 29. ágúst ríkisstjórninni fyrirsjáanlega þyngra í skauti en nei. Til þess liggja þrjár meginástæður. Í fyrsta lagi verður pólitískt umboð veikt. Kjörsókn verður minni en í þingkosningum og mjótt verður á milli fylkinga. Ekki er þingmeirihluti á alþingi fyrir ESB-umsókn. Færi já-ið með sigur af hólmi er rökrétt pólitísk krafa að rjúfa þing og efna til þingkosninga. Ekki er við það búandi að gjá sé staðfest milli þings og þjóðar. (Ríkisstjórnin mun vitanlega ekki verða við þeirri kröfu). Í öðru lagi verður miskunnarlaust hermt upp á ríkisstjórnina að já-ið fékkst með því að lofa óskuldbindandi viðræðum við ESB. Þó liggur fyrir að ESB býður ekki upp á slíkar viðræður, aðeins aðlögun að lögum, regluverki og stofnunum sambandsins. Sú aðlögun kallar á lagasetningu á alþingi – sem ekki er umboð fyrir.

Í þriðja og síðasta lagi verða með já-i hamingjuskipti innan ríkisstjórnarinnar. Kristrún forsætisráðherra og formaður Samfylkingar skilar auðu í umræðunni um ESB-umsóknina. Af öllum stjórnmálamönnum landsins tapar forsætisráðherra mestu pólitísku auðmagni verði já-ið ofan á. Þorgerður Katrín utanríkisráðherra og formaður Viðreisnar verður yfirráðherra í ESB-ríkisstjórn enda komin með beint og milliliðalaust umboð frá þjóðinni – jafnvel þótt það sé veikt.

Ekkert annað mun komast á dagskrá stjórnmála og þjóðfélagsumræðu en Evrópumál það sem eftir lifir kjörtímabils. Einfaldlega sökum þess að ESB-umsóknin er stærsta mál íslenskra stjórnmála síðan hrunið var og hét.

Áður en yfir lýkur munu aðstandendur þjóðaratkvæðis í þágu Viðreisnar naga sig í handarbökin fyrir mistökin. Sjálfskaparvítin eru verst.