Þingsályktunartillaga Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra um þjóðaratkvæðagreiðslu í ESB-málinu hangir nú á bláþræði.
Samþykki Alþingi ekki tillöguna fyrir 29. maí verður ekki hægt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst, eins og stefnt hefur verið að. Samkvæmt kosningalögum þurfa að líða að minnsta kosti þrír mánuðir frá samþykkt Alþingis þar til þjóðaratkvæðagreiðsla fer fram.
Í starfsáætlun Alþingis er aðeins gert ráð fyrir tveimur þingfundadögum í næstu viku. Önnur umræða um tillöguna stendur enn yfir og er hvergi nærri lokið. Umdeild mál taka jafnan langan tíma á Alþingi og þegar þingfundi var frestað fyrir helgi voru tíu þingmenn enn á mælendaskrá, flestir á sinni fyrstu eða annarri ræðu.
Vegna breytinga sem orðið hafa á málinu, meðal annars á sjálfri spurningunni sem leggja á fyrir þjóðina, ber tillagan æ meira þess merki að verið sé að biðja þjóðina um opna heimild til að halda áfram í átt að aðild að Evrópusambandinu.
Ráðherrar setja fyrirvara
Skoðanakannanir hafa sýnt verulega andstöðu við inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Innan Samfylkingar og Flokks fólksins vaknar því eðlilega sú spurning hvort pólitískur kostnaður fylgi því að bera málið undir þjóðina – og fá nei.
Þjóðaratkvæðagreiðslan er fyrst og fremst sérmál Viðreisnar í ríkisstjórnarsáttmála flokkanna þriggja. En verði niðurstaðan nei verður hún óhjákvæmilega túlkuð sem áfall fyrir ríkisstjórnina í heild, jafnvel þótt málið sé kirfilega merkt Viðreisn í bak og fyrir.
Ríkisstjórnarflokkarnir komu veikir út úr sveitarstjórnarkosningunum um síðustu helgi. Það gerir stöðuna enn viðkvæmari.
Ráðherrar Samfylkingar og Flokks fólksins hafa síðustu daga gert sér far um að setja fyrirvara við málatilbúnað Þorgerðar Katrínar og Viðreisnar. Inga Sæland lýsti því til dæmis yfir í Morgunblaðspistli að hún væri sjálf á móti aðild Íslands að ESB, þótt hún styddi að þjóðin fengi að greiða atkvæði um málið.
Jóhann Páll Jóhannsson umhverfisráðherra, náinn samstarfsmaður Kristrúnar Frostadóttur forsætisráðherra, sagði á Alþingi að „vonlaus“ samningur við Evrópusambandið yrði ekki borinn undir þjóðina. Það er athyglisverð yfirlýsing í ljósi þess að tillagan gerir ráð fyrir tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum: fyrst um hvort sækja eigi um aðild og síðar um samninginn sjálfan.
Ráðherra sem talar opinberlega um að mögulega sé „vonlaus“ samningur í boði auðveldar varla framgang málsins á Alþingi.
Hápólitísk hvítasunnuhelgi
Staðan í ESB-málinu og óvissan um nýjan meirihluta í Reykjavík gera þessa hvítasunnuhelgi hápólitíska.
Á meðan Alþingi er í löngu helgarfríi og biðstaða ríkir í borginni fara fram óformleg samtöl milli stjórnmálaforingja. Á yfirborðinu eru ESB-málið og meirihlutasamstarf í Reykjavík tvö aðskilin mál. Á bak við tjöldin snúast þau þó bæði um sama grundvallaratriðið: hvaða flokkar geta unnið saman – og hverjir ekki.
Meirihlutasamstarf í Reykjavík gengur næst ríkisstjórnarsamstarfi að pólitísku vægi.
Viðreisn er í veikri stöðu, bæði í borginni og á Alþingi. Þorgerður Katrín, formaður flokksins og utanríkisráðherra, setur fram kröfur sem aðrir flokkar eiga erfitt með að kyngja – annars vegar útilokun Miðflokksins í borginni og hins vegar framgang ESB-málsins á Alþingi.
Í Reykjavík fer Sjálfstæðisflokkurinn með lykilinn að næsta meirihluta. Í vikunni hefur einkum verið rætt um tvo kosti: meirihluta Sjálfstæðisflokks og Miðflokks annars vegar, eða samstarf Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Framsóknar hins vegar.
Þriðji kosturinn, sem lítið er ræddur opinberlega, er meirihluti Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Farið er með hugmyndina líkt og mannsmorð.
Slíkur meirihluti í Reykjavík yrði jarðskjálfti í íslenskum stjórnmálum og hefði óhjákvæmilega áhrif á ríkisstjórnarsamstarfið. Á Alþingi eru Sjálfstæðisflokkur og Samfylking með 29 þingmenn samtals og vantar aðeins fjóra til að mynda þingmeirihluta. Framsókn er með fimm þingmenn og Miðflokkurinn átta.
Í ljósi kröfuhörku Þorgerðar Katrínar í ESB-málinu hefur Samfylkingin því sterk spil á hendi.
Tvö snúin pólitísk deilumál – ESB-umsóknin og meirihlutasamstarf í Reykjavík – eru nú rædd óformlega á milli stjórnmálaforingja yfir hvítasunnuhelgina.
Pólitísku tíðindi helgarinnar munu líklega fréttast í næstu viku.
