Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í febrúar 2025 varð í fyrsta sinn augljóst að Bandaríkin í nýhafinni seinni stjórnartíð Donalds Trump höfðu horfið frá þeirri samstöðu sem ríkt hafði í heilan mannsaldur meðal vestrænna ríkja um lýðræðisleg gildi og vernd þeirra. Þetta kom skýrt fram við atkvæðagreiðslu í tilefni af því að þrjú ár voru liðin frá upphafi innrásarstríðs Rússa í Úkraínu. Bandaríkin greiddu þar atkvæði með Rússlandi, Norður-Kóreu og fáeinum öðrum einræðisríkjum gegn tillögu sem lögð var fram að frumkvæði Evrópuríkja um að fordæma innrásarstríð Rússa og að virða bæri friðhelgi landamæra og fullveldi Úkraínu. Langflest aðildarríki SÞ studdu tillöguna. 

Valdamesta ríki heims, sem fram til þessarar stundar hafði áskilið sér titilinn „leiðtogi hins frjálsa heims“, sagði sig þannig með ótvíræðum hætti frá þessu fyrra hlutverki sínu. Í kjölfarið dró Trump-stjórnin Bandaríkin út úr fjölmörgum stofnunum SÞ og skar fjárframlög Bandaríkjanna til samtakanna niður um allan helming. Þessar og aðrar ákvarðanir Trump-stjórnarinnar mörkuðu jafnframt skýr tímamót í afstöðu Bandaríkjanna til þess alþjóðakerfis sem byggst hafði upp frá lokum síðari heimsstyrjaldar á grunni alþjóðalaga og samningsbundins fjölþjóðasamstarfs. Sameinuðu þjóðirnar eru hornsteinn þess kerfis sem reist var á þeim lærdómi sem dreginn var af heimsstyrjöldunum tveimur. 

Það kerfi alþjóðalaga og alþjóðastofnana sem byggt var upp á þessum tíma hefur verið mikilvæg undirstaða tilvistar og sjálfstæðis smærri ríkja heims. Það er tilraun til að setja stórveldum skorður og draga úr þeirri hættu að þau beiti valdi og yfirgangi gagnvart smærri þjóðum á eigin áhrifasvæðum. Samkeppni slíkra stórvelda leiddi til styrjaldanna. 

Uggvænleg þróun fyrir lítil ríki

Það er því mikið áhyggjuefni fyrir Ísland, eitt fámennasta fullvalda ríki heims, að forystuveldi okkar heimshluta síðustu átta áratugi hafi nú valið að hverfa aftur til stórveldapólitíkur fyrri tíma og grafa þannig með alvarlegum hætti undan gildi alþjóðalaga. 

Með öðrum orðum: Heimurinn er sannarlega breyttur. Og lítil ríki eins og Ísland hafa alveg sérstaka ástæðu til að hafa áhyggjur af þróuninni og meta hvernig best verði tryggt öryggi landsins og langtímahagsmunir við þessar nýju aðstæður. En hverjir eru valkostir Íslands í þessari stöðu? 

Að mati greinarhöfundar eru meginvalkostirnir þrír: 

1) Að reyna áfram að byggja á aðildinni að NATO, EES-samningnum og öðrum samningum við ESB og önnur lönd og alþjóðastofnanir 

2) Að efla samstarf við aðrar Evrópuþjóðir með inngöngu í Evrópusambandið 

3) Að snúa baki við Evrópu og gerast „dollaraland“. Er opnari faðmur fyrir Ísland í vestri? Munu Bandaríkin kannski vilja hindra að Ísland tengist meginlandi Evrópu enn nánari böndum? 

Í næstu greinum verður hver þessara valkosta greindur, kostir þeirra og gallar skoðaðir og leitast við að varpa skýrara ljósi á þær leiðir sem Ísland getur valið í breyttu alþjóðlegu umhverfi. 

Nánar um valkostina

Fleiri valkosti mætti reyndar ímynda sér, eins og til að mynda hugmynd sem Gunnar Smári Egilsson hélt á lofti í kjölfar fjármálahrunsins um að farsælast væri fyrir Ísland að gerast fylki í Noregi. En það er niðurstaða höfundar, að vel ígrunduðu máli, að ofangreindir þrír valkostir séu þeir sem vert er að skoða af alvöru og bera saman kosti og galla á. 

Ástæðan fyrir því að fleiri greinar þarf til að kanna valkostinn inngöngu í ESB en hina tvo liggur í fyrsta lagi í því að valkosturinn „óbreytt ástand“ (EES+) er sá sem við þekkjum bezt og þurfum því ekki ítarlega útlistun á. Og þótt segja megi að mesta óvissan ríki um þriðja valkostinn – að snúa baki við Evrópu – þá er það mat höfundar að ein grein nægi til að útlista þennan valkost nánar og meta kosti og galla við hann. 

Valkosturinn innganga í ESB krefst þess að ítarlega sé farið yfir helztu breytingar frá núverandi ástandi – aðild að EES, Schengen og NATO – sem sá valkostur hefði í för með sér. Þær lýsingar geta þó aðeins falið í sér „upplýsta ágizkun“ en fáar óvéfengjanlegar fullyrðingar (á þessum tímapunkti) um hvað innganga hefði í för með sér til að mynda á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar eða byggða- og innviðastyrkja. Þjóðaratkvæðagreiðslan sem stjórnvöld hafa boðað hinn 29. ágúst næstkomandi snýst einmitt um það hvort meirihluti þjóðarinnar vilji að ríkisstjórnin fái umboð til að fá ábyggileg, áþreifanleg svör við þessum spurningum sem þjóðin hefur rifist um í áratugi, eða með öðrum orðum: Hvers konar aðildarkjör stæðu Íslandi til boða á öllum nefndum sviðum (og fleirum) þegar upp yrði staðið og aðildarsamningur lægi á borðinu? Þjóðin fengi svo aftur tækifæri til að samþykkja eða hafna samningnum í nýrri þjóðaratkvæðagreiðslu. 

Óheft vald hins sterka

Snúum þá aftur að því að greina betur breyttan umheim Íslands. Eins og að ofan er rakið hafa Bandaríkin, sem frá lokum seinni heimsstyrjaldar voru ótvírætt forysturíki Vesturlanda, valið í seinni forsetatíð Donalds Trump að lýsa sig óbundin af alþjóðalögum og hvers kyns fjölhliða ríkjasamstarfi (múltílateralisma). Þess í stað gildir: America first!, Bandaríkin framar öllu! Vald hins sterka skal gilda, ótemprað af hvers kyns alþjóðalögum eða bandamannakvöðum. Í samræmi við þetta skal vald hinna sterku Bandaríkja eingöngu nýtt í þágu þess sem Trump-stjórnin skilgreinir sem hagsmuni þeirra. Og samkvæmt þeirri skilgreiningu hafa bandamenn lítið vægi. Fyrri heitstrengingar bandarískra leiðtoga um samstöðu með bandamönnum sínum, vernd lýðræðis og frjálsra heimsviðskipta eru liðin tíð. Hvergi urðu þessi umskipti greinilegri en í skriflegri þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna, sem gefin var út seint á árinu 2025. 

Í greiningu á hinni nýju þjóðaröryggisstefnu segir Davíð Stefánsson, formaður Varðbergs (félags um vestræna samvinnu), meðal annars að hún leggi „áherslu á afskiptaleysi og að setja „Bandaríkin í fyrsta sæti“, endurreisn [innanlands-]iðnaðar og harða landamæravörslu og er því heitið að auka áhrif Bandaríkjanna á vesturhveli jarðar. Að sama skapi eru bandamenn Bandaríkjanna í Evrópu gagnrýndir en Rússland sleppur við alla gagnrýni og er landið ekki lengur skilgreint sem andstæðingur. Þetta er talsverð breyting frá þjóðaröryggisstefnunni frá 2022 sem lýsti mikilvægu hlutverki Bandaríkjanna í að efla lýðræði og varðveita frið innan núverandi heimsskipanar.“ 

Að Rússland og einræðisherra þess síðasta aldarfjórðunginn, Vladimír Pútín, hljóti enga gagnrýni í þessu nýja stefnuplaggi Trump-stjórnarinnar kom reyndar ekki mikið á óvart, enda hefur Trump sjálfur og erindrekar hans í meintum friðarmiðlunartilraunum leynt og ljóst lagzt á sveif með ráðamönnum í Kreml um að þvinga Úkraínumenn til uppgjafar í innrásarstríði Rússa, sem staðið hefur óslitið frá því í febrúar 2022.

Aftur á móti hafa evrópskir bandamenn Úkraínu stóraukið útgjöld sín til varnarmála og ekki síður til stuðnings við varnarviðbúnað Úkraínumanna gegn rússneska innrásarliðinu. Endurteknar hótanir Trumps um að draga Bandaríkin út úr NATO og meira að segja hótanir gegn nánum bandamönnum innan bandalagsins eins og Kanada og Grænlandi/Danmörku hafa skapað mikla óvissu um vilja Bandaríkjanna til að standa við varnarskuldbindingar gagnvart Evrópuríkjunum ef á reyndi. Nánar tiltekið hvort ákvæði fimmtu greinar Atlantshafssáttmálans um að árás á eitt aðildarríki jafgildi árás á þau öll sé jafngilt nú og áður. Undir þessum kringumstæðum eru uppi vangaveltur, ekki sízt innan Eystrasaltsríkjanna, um að Rússar kynnu að freistast til að láta reyna á samstöðu NATO með einhvers konar árás á eitt eða fleiri Eystrasaltsríkjanna þriggja. 

Vafi um gildi varnarsamnings

Þessar kringumstæður, ekki sízt yfirlýst markmið Trump-stjórnarinnar um að Bandaríkin verði að „eignast“ Grænland eða að minnsta kosti öðlast full yfirráð yfir því, vekja líka spurningar um gildi varnarsamnings Íslands við Bandaríkin. Hann var gerður á sama tíma árið 1951, í upphafi kalda stríðsins, og nánast samhljóða samningur var gerður milli Bandaríkjanna og Danmerkur um varnir Grænlands. Um þetta verður nánar fjallað síðar í þessum greinaflokki. 

Þetta er allt rakið hér til að vekja athygli á því hve gríðarlega breytt alþjóðaumhverfi Íslands er orðið, þótt hingað til hafi ekki orðið vart við beinar hótanir Trump-stjórnarinnar gegn Íslandi –  fyrir utan 10% „lágmarkstoll“ á allar vörur héðan. Enda hafa íslenzk stjórnvöld brugðizt við með því m.a. að endurskoða þjóðaröryggisstefnu Íslands og móta nýja öryggis- og varnarmálastefnu ríkisins. Nefnd skipuð þingmönnum úr öllum flokkum á Alþingi vann á vormánuðum 2025 að mótun öryggis- og varnarmálastefnu Íslands, á grunni gildandi þjóðaröryggisstefnu. Þingsályktunartillaga byggð á vinnu hins þverpólitíska hóps þingmanna var samþykkt á Alþingi í byrjun febrúar 2026. En þótt utanríkisráðherra hafi ítrekað gefið yfirlýsingar um að varnarsamstarf Íslands við Bandaríkin standi sterkt, þá er engum blöðum um það að fletta að um það ríkir mikil óvissa, a.m.k. svo lengi sem núverandi valdhafar eru við stjórnvölinn vestra. 

Tollastríð milli stærstu viðskiptablokkanna í okkar heimshluta, sem ekki sér fyrir endann á, veldur líka mikilli óvissu um stöðu Íslands sem ríkis sem er mjög háð utanríkisviðskiptum. Sú staðreynd að Ísland stendur utan tollabandalags Evrópusambandsins, þrátt fyrir veruna í EES, ýtir líka undir óvissu um þær leikreglur sem Ísland þarf að lúta á sviði utanríkisviðskipta, hvort sem landsmönnum líkar betur eða verr.