Logi Kjartansson skrifar:

Nýlega sendi undirritaður greinarhöfundur umsögn til nefndasviðs Alþingis Íslendinga viðvíkjandi vegferð og vinnslu utanríkisráðherra varðandi svonefndar aðildarviðræður í sambandi við fullveldisframsal íslenska lýðveldisins á m.a. höfuðstöðvavettvangi Evrópusambandins í Brussel, sbr. hér þskj. 835 og þar greinda þingsályktunartillögu utanríkiráðherra. Áður en lengra verður haldið hér er að rétt að halda því til haga að ritkorn þetta og forsendur þess eru ekki grundvallaðar á stjórnmálalegum hugmyndum eða hagsmunum heldur fyrst og fremst lögfræðilegum sjónarmiðum og gildandi reglum stjórnskipunar- og stjórnarfarsréttar landsins. 

Logi Kjartansson.

Þess er næst að geta að varla þarf það að koma á óvart að ef einhverjum ráðherra dettur það yfir höfuð til hugar að leitast við að framselja fullveldi og sjálfstæði lands og lýðveldis til útlenskra samtaka, sem stjórnarskrá lýðveldisins raunar leggur bann við að henni óbreyttri a.m.k., þá verður viðkomandi ráðamaður að teljast valdbær í slíkt verkefni og vegferð að lögum. Með öðrum orðum þá verður slíkt úrlausnarefni að falla innan verkahrings eða með öðrum orðum valdsviðs viðkomandi ráðherra eins og gildandi lög og aðrar réttarreglur gera ráð fyrir hverju sinni. 

Frumskylda sérhvers stjórnvalds, ekki síst ráðherra sem æðsta handhafa framkvæmdavalds á tilheyrandi málefnasviði er sú að fara að lögum og vinna að þeim markmiðum sem þar eru boðin. Þessari frumskyldu fylgir m.a. það að gæta þess að virða eigin valdmörk og forðast það að vaða inn á verksvið einhvers annars ráðherra. Á meðal lagalegra höfuðskyldna Alþingis telst svo að gæta þess að lagasmíð og lagasetning standist stjórnarskrá landsins bæði að formi og efni; einnig ber Alþingismönnum að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu, þá ekki síst stjórnarframkvæmd og stjórnsýslu sérhvers ráðherra.

Samkvæmt gildandi forsetaúrskurðum um skiptingu starfa ráðherra nr. 142/2024 svo og um skiptingu stjórnarmálefna í Stjórnarráði Íslands, en báðir þessir forsetaúrskurðir byggja á 15. gr.  sjálfrar stjórnarskrárinnar og gildandi stjórnarráðslögum, þá er það einvörðungu forsætisráðherra ríkistjórnarinnar sem er valdbær (hinn rétti að lögum) til þess að fara með málefni varðandi stjórnskipan landsins og stjórnarráðið í heild. Í 1. gr. fyrrnefnda úrskurðarins er til að mynda berum orðum tekið fram (með fullu nafni) að Kristrún Frostadóttir sem forsætisráðherra fari með stjórnarmálefni sem heyra undir forsætisráðuneytið skv. 1. gr. fyrrnefnda forsetaúrskurðarins. Undir tilgreint málefnasvið 1. gr. beggja tilgreindra forsetaúrskurða falla augljóslega athafnir og umsýsla viðvíkjandi framsali á fullveldi og sjálfstæði landsins. 

Hvort sem er utanríkisráðherra eða aðrir ráðherrar, að frátöldum forsætisráðherra, hafa samkvæmt framanröktu að gildandi stjórnlögum ekkert með viðræður og tilheyrandi vegferð viðvíkjandi aðild að ESB að gera, hvert svo sem nafn viðkomandi ráðherra er eða hvaða stjórnmálaflokki til dæmis hann tilheyrir. Til dæmis teljast samkvæmt framanröktu einnig menntamálaráðherra eða mannvirkjaráðherra, heilbrigðisráðherra eða húsnæðismálaráðherra alveg jafnmikið og augljóslega óvaldbærir til þess að fara með málefni er falla undir 1. gr. fyrrnefndra forsetaúrskurða.

Að framangreindu gættu kynni einhver hugsanlega að spyrja að því hvort umrædd aðildarviðræðuvegferð utanríkisráðherra hafi ekki fremur verið á pólitískum stefnumótunarfleti hans sem valdhafa á lagasetningarvettvangi Alþingis með þá mögulega einhverri réttarrýmkun fyrir hann í þessum efnum miðað við stjórnarfarsréttarlegt svið ráðherra sem handhafa framkvæmdarvalds (stjórnsýsluvalds). Er þess þá fyrst að geta að í fyrrnefndum forsetaúrskurðum, sem eins og áður greinir eru að íslenskum rétti gildandi verkskiptingargrundvöllur ráðherra nú á dögum (og ríflega síðasta áratuginn eldri forsetaúrskurðir - nánast alveg frá því að stjórnarráðslög nr. 38/2011 öðluðust gildi), virðist enginn greinarmunur á þessu gerður. Til þess er og að líta að utanríkisráðherra virðist á fyrrgreindri aðildarviðræðuvegferð fyrst og fremst hafa gengið þar fram í krafti embættis síns sem ráðherra, bæði lagalega og líkamlega, og þannig beinlínis sjálf markað málefninu farveg með opinberu afli og auðkennum sem ráðherra. Þá er svo fyrir mælt í 12. gr. fyrrnefnds forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefna innan stjórnarráðs Íslands að ráðherrar bera ábyrgð á framkvæmd stjórnarmálefna og stefnumótun á málefnasviðum sem tilgreind eru þar. 

Rétt er að halda því til haga hér í umræddu samhengi að ekki er kunnugt um að nein gögn um löglegt framsal frá forsætisráðherra til utanríkisráðherra liggi fyrir í sambandi við umrætt stjórnskipunar- og stjórnarfarsmálefni, enda má mjög svo draga í efa tilvist viðhlítandi réttarheimilda fyrir forsætisráðherra til þess að framselja vald sitt til annarra ráðherra í svo verulega veigamiklu og afdrifaríku grundvallarmálefni fyrir land og þjóð og um leið gervallt stofnanakerfi ríkisins, uppbyggingu þess og raunar tilvist alla.

Utanríkisráðherra, hverju nafni svo sem hann nefnist eða hvaðan úr stjórnmálaflokkum hann telst sprottinn, er samkvæmt framanröktu öldungis óheimilt að taka sér vald og standa að slíkri meðferð eða rekstri máls sem varðar stjórnskipan og þá fullveldi og sjálfstæði lýðveldisins Íslands líku því og til hefur verið vísað hér að framan og birtist m.a. í þskj. 835. Ákvæði 1. gr. beggja fyrrnefndra forsetaúrskurða taka af öll tvímæli í þessum efnum, sbr. 15. gr. stjórnarskrá lýðveldisins og 1. mgr. 4. gr. stjórnarráðslaga nr. 38/2011. Þá er enga haldbæra vísbendingu um það að finna í öðrum gildandi réttarheimildum að umrætt málefni geti fallið innan verkahrings utanríkisráðherra, hvorki í fyrrnefndum forsetaúrskurðum né heldur til dæmis lögum um utanríkisþjónustu nr. 39/1971.

Að framangreindu virtu má ljóst vera að tilvitnuð þingsályktunartillaga utanríkisráðherra um boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi Ísland og ESB, sbr. þskj. 835, svo og öll undangengin meðferð og framganga hennar varðandi viðræður um aðild Íslands eða stefnu þess að Evrópusambandinu mega þá þegar af framangreindum stjórnarfarsréttarlegum verkahringstakmörkum og þar um leið valdþurrðarástæðum teljast alvarlegu og umfangsmiklu ólögmætismarki brenndar. Að réttu lagi getur því m.a. umrædd þingsályktunartillaga utanríkisráðherra ekki komið til álita sem lögmæt réttargerð og grundvöllur þjóðaratkvæðagreiðslu. Hlýtur því Alþingi að bera að að vísa tillögunni umsvifalaust frá í ljósi gildandi þingskaparlaga og stjórnarskrár lýðveldisins eða þá hafna samþykkt tillögunnar, fyrst utanríkisráðherra var á annað borð heimilað (ranglega) að leggja tillöguna fram.

Í raun er ein höfuðspurningin í ljósi framangreindra réttarreglna og sjónarmiða einkum þessi: Álítur Alþingi Íslendinga ráðherra og ríkisstjórn landsins bundna af stjórnarskrá og lögum í samræmi við þær frumskyldur sem í því sambandi hafa frá fornu fari verið viðurkenndar og gildandi taldar, eða er í lagi að leyfa hér það sem nánast mætti þá nefna stjórnarfarslegan anarkisma (ríkisvaldsvirkjað stjórnleysi) í jafnvel stærstu og afdrifaríkustu grundvallarmálefnum ríkisins og lýðveldisins Íslands og þá um leið vegna m.a. réttaröryggis einstaklinga og almennings hér ?

Tíminn leiðir þinglega meðferð sem og afdrif umræddrar þingsályktunartillögu og tilheyrandi úrslita vafalítið í ljós líkt og flest. Saga Íslands skráir það og varðveitir það síðan án efa, jafnvel þótt tiltekin ólýðræðisleg eða andfélagsleg öfl vilji hana feiga og fótum troða eða beinlínis tortíma. Aðalvandinn sem Alþingi Íslendinga stendur frammi fyrir við afgreiðslu umgetinnar þingsályktunartillögu á næstu dögum hverfist ekki síst um virðingu fyrir því lögbundna skipulagi sem ráð er fyrir löngu gert að íslenska ríkið byggi á samkvæmt stjórnarskrá og öðrum landslögum, og; hvort að Ísland geti talist lýðræðissamfélag og réttarríki í reynd  - eða þá bara alls ekki. 

Höfundur er lögfræðingur / cand. jur.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 22.5.2026