Það er hörmulegt hve erfitt ef ekki ómögulegt virðist að koma á eðlilegri málefnalegri umræðu hér á landi um kosti þess og galla að ganga í Evrópusambandið (ESB), en augljóst er að stjórnarandstaðan treystir ekki þjóðinni til að ákveða hvort halda eigi aðildarviðræðum áfram.

Þeir sem voru á móti inngöngu í EES upp úr 1990 höfðu uppi miklar hrakspár um skelfilegar afleiðingar af því skrefi. Má nefna Guðna Ágústsson, Ólaf Ragnar Grímsson og Steingrím J. Sigfússon. Rök þeirra þá voru svipuð og þau sem nú er beitt gegn samningum við Evrópusambandið (ESB), höfðuðu til sömu tilfinninga. Hvernig hafa spárnar ræst? Hvort telja menn nú að við séum betur sett eða verr af því að við gengum inn? Jafnvel formaður MIðflokksins hafnar úrsögn úr EES! Það er engin leið að neita að Ísland hefur haft mikinn ávinning af veru sinni í EES, á sviði viðskipta, vísinda og stjórnarfars. Satt að segja setur að manni hroll við tilhugsunina um hve litlu mátti muni að aðild væri hafnað.

Hverjir eru mestir andstæðingar Evrópusambandsins á alþjóðavettvangi? Þar eru Pútín og Trump og þeirra stuðningsmenn og aðdáendur fremstir í flokki. Þeir hatast við það frelsi og mannréttindi sem þegnum er tryggð í ESB og fyrirlíta alþjóðalög. Nigel Farage og hans nótar í Bretlandi áttu mestan þátt í að Brexit varð Brexit. Allir vita nú að þeir beittu lygum og blekkingum, og það er almennt viðurkennt að Bretar gerðu sér stórskaða með því að ganga út. Enskir stjórnmálamenn ræða nú um það í alvöru að leita eftir inngöngu aftur, enda hefur sú skoðun meirihlutafylgi meðal almennings. Sameiginleg andstæðingum ESB á alþjóðavettvangi er dýrkun valds, dýrkun ímyndaðrar fortíðar, þar sem hvítir karlmenn réðu ríkjum. Þessir andstæðingar sambandsins eru áhugalausir um mannréttindi og grafa undan réttindum minnihlutahópa. Ákafir íslenskir andstæðingar ESB ættu að hyggja að því í hvaða félagsskap þeir eru með áróður sinn. Varla eiga þeir allir heima þar.

Það kemur svo sem ekki á óvart að Miðflokkurinn skipi sér þarna í flokk, en hálfsorglegt er að það virðist vera trú þeirra sem sækjast eftir völdum og áhrifum í hinum stóra Sjálfstæðisflokki að vísasta jafnvel eina leiðin til valda þar sé að verða sá sem æpir hæst og heldur fram mestu bulli um Evrópusambandið og þjóðaratkvæðagreiðsluna. Nýr formaður Framsóknarflokksins gengur ótrauð í þann kór.

Fullveldisumræðan er skrýtin. Hvers virði er fullveldi smáríki sem sem stendur eitt og varnarlaust á ófriðar- og lögleysutímum? Getur það hagað sínum málum eins og því sýnist? Ólíklegt er það. Ríkin í Evrópusambandinu eru fullvalda þótt þau samþykki sjálf að setja sér skorður. Neitunarvaldið er mikilvægt og sýnir muninn á ríkjabandalagi og stórveldi. Gleymum því ekki að flestar helstu vinaþjóðir okkar eins og Danmörk, Svíþjóð, Finnland, Eystrasaltsríkin og Þýskaland eru þarna innanborðs og eiga samleið með okkur í mörgum málum. Fjarstæðukennt er að halda fram að þessi lönd ætli sér að kúga Ísland og ræna auðlindum þess. Þegar samningstillaga liggur fyrir er fyrst hægt að fara að tala í alvöru um hver staða Íslands gæti orðið í sambandinu. Nú virðast þokulúðrar stjórnarandstöðunnar ætlast til að Evrópusambandið sé tilbúið til að lýsa fyrirfram yfir eftirgjöf í því sem tekist verður á um í þessum samningum. Ágætt er fyrir þá sem halda að nú eigi að “selja landið” að lesa samningsmarkmiðin sem meiri hluti utanríkismálanefndar hefur lýst.

Við eigum að taka alvarlega þann möguleika að ganga í Evrópusambandið. Um sumt hefur það orðið minna aðlaðandi síðan um 1990, einkum vegna framsóknar hægri öfgaflokka og efnahagslegra örðugleika eftir kreppuna um 2008 og covid (gleymum samt ekki hvað sambandið við ESB skipti okkur miklu þá í útvegun bóluefnis). Á hinn bóginn er margt sem bendir til að það geti haft úrslitaáhrif fyrir framtíð okkar og – já – fullveldi að ganga þar inn. Hvernig stöndum við ef Trump og hans lið telur sjálfsagt að Ísland fylgi Grænlandi? Öllu skipti fyrir Danmörku að vera í Evrópusambandinu þegar Grænlandsmálið kom upp. Grænland er ekki horfið af matseðli Trumps og hans manna, þótt hann eigi nú öðrum hnöppum að hneppa.

Hvort sem okkur líkar betur eða verr ráða tilfinningar eins og þjóðerniskennd miklu um viðbrögð okkar þegar við bregðumst við hugmyndum um nýmæli í samskiptum við aðrar þjóðir. Lítil þjóð sem lengi réð litlu um örlög sín og telur sig hafa verið grátt leikna af öðrum þjóðum eða annarri þjóð óttast einatt stærri og valdameiri þjóðir. En sé litið af raunsæi á stöðu lítillar þjóðar er ljóst að henni er nauðsyn á samskiptum við aðrar þjóðir, formlegum samskiptum. Víst getur verið erfitt að velja, þegar taka þarf afstöðu til nánari samvinnu. Við Íslendingar stöndum nú frammi fyrir slíku vali. Við höfum gert það nokkrum sinnum áður frá lýðveldisstofnun, við aðild að Sameinuðu þjóðunum, aðild að NATO, aðild að EFTA og aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Að undanskilinni aðild að SÞ hafa verið skiptar skoðanir með þjóðinni sem valdið hafa hatrömmum deilum. Það á einkum við  inngöngu í NATO og EES. Flestir stjórnmálaflokkar vissu ekki sitt rjúkandi ráð í umræðunni um EES, líklega vegna ótta við kjósendur, og skiptu um stefnu nánast frá degi til dags. Niðurstaðan varð þó innganga, og öllum er nú augljóst að hrakspár andstæðinga voru innistæðulausar. Andstæðingar inngöngu í ESB telja nú flestir að einmitt EES sé besta hugsanlega fyrirkomulag fyrir Ísland.

Nú hefur ríkisstjórnin lagt fram þingsályktunartillögu þar sem þjóðinni býðst að greiða atkvæði um hvort ganga eigi (aftur) til samninga við ESB eða ekki. Viðbrögð stjórnarandstöðu voru fyrirsjáanleg en sýna að þar ríkir skammsýn valdabarátta ofar langtímahagsmunum, pólitík yfir stjórnmálum. Samvinnan í ESB snýst um að efla atvinnulíf og lífsgæði, ekki síst með viðbrögðum við umhverfisvá, að tryggja mannréttindi og lýðræði og skapa öryggi gegn ógnum eins og óvæntum tollum, netárásum, upplýsingaóreiðu, og yfirgangi ef ekki árásum ríkja sem brjóta á öðrum í krafti vopnavalds. Augljóst er hvar hagsmunir Íslands liggja.

Ekki dettur mér í hug að halda því fram að Evrópusambandið sé sæluríki þar sem ekkert bjáti á. Það er tilraun sem ekki hefur verið gerð áður, og margt hefur áhrif á þróun þess. Það er sannarlega erfitt fyrir fjölda ríkja með sjálfstæðan efnahag að hafa sama gjaldmiðil, þótt þeim þyki það betra en að hvert hafi sinn; misskipting auðs er allt of mikil þar sem annars staðar, og margt annað athugavert mætti telja, sem þó eru yfirleitt innanríkismál á hverjum stað. Mér og fleirum blöskrar umburðarlyndi stórra ríkja í ESB gagnvart Ísrael, sem er í raun leifar af heimsvaldastefnu 19du og 20stu alda, arfur sem Evrópa situr uppi með og þarf að gera hreinskilnislegar upp við. En þar ræður hvert ríki sinni stefnu, sbr. Spán. Vissulega stafar ógn af því að andlýðræðisleg öfl sækja í sig veðrið innan lýðræðisins í Evrópuríkjum, en ekki virðast miklar líkur til að þau sigri. Það hefur hins vegar gerst í Bandaríkjunum, og er ekki síst afleiðing af óheyrilegum ójöfnuði þar í landi og völdum og áhrifum stórfyrirtækja. Evrópusambandið er nú farið að bregðast við breyttri stöðu heimsmála og vakna til skilnings á að Evrópa þarf að vera sjálfri sér nóg á sviðum sem varða öryggi og eru miklu fleiri en það sem varðar hernaðarmátt. Hvað sem þessu líður blasir munurinn við, þegar ESB er borið saman við önnur svæði heimsins á 21stu öld. Það er ekki tilviljun að margir vilja flytja til Evrópu, né heldur að lýðræðisríki eins og Kanada sækjast eftir auknu og nánara samstarfi.

Höfundur er fyrrum prófessor í íslenskum fræðum og forstöðumaður Árnastofnunar